Chinmi le Zionism

Home » Thlirnak » Chinmi le Zionism

By vcth on June 11, 2013.

Thuhmaihruai

Israel or Jew miphun timi cu kan Chinmi pawl hrangah thil thar a silo. Chinmi tamsawn cu Christian kan si vekin Judah/Israel miphun ti cu tu le tu kan hna kiangih a leng ringring mi ṭongfang pakhat a si. Judah miphun pawl ih thaunthu kan zoh tikah mangbangza zet cu a si. Pathian ih hrilmi miphun (chosen people) ti cu an rak sin nan an thuanthu kan thlir tikah mi kuttang, sal ih an um caan a rak tam sawn. Ziangruangah timi a san hawl sehla, curuangah, kharuangah tin thuhla, a san tampi a pe theitu an um ko ding. Nan tu, ka cahram ih hmuitin mi sawn cu vanisat, vanduainak an tonnak a san hnakin thuanthu thlam pakhat, a takih an rak tonmi an sinak sawn sim ka duh.

Jew miphun pawl ih thuanthu tawi

Thukham hlun sung kan zoh asile Israel mi pawl ih an thawhkeh daan faing ten kan hmu thei. Abraham ihsin zoh sehla a san litnak, Joseph san ih sin cu Egypt ram lamah santiluan ruangih rak vai (migrant) cu an si. Kum tawkfang a rei in an pungzai ciamco. Sihmansehla rammi (citizenship) ngaingai ih rak cohlan cu an silo. Rammi hnakih a niam mi dinhmun, hnenum, hlawhfa, riantu, sal ih rak cohlang cu an rak si. Kum 400 lai cutiih an um hnuah ruahnak, hmuhnak thar a nei tu Moses ih hohatnak in sal ihsin rak suak cu an si. Mahte a uk aw mi, a zalen miphun ah camkhat sung cu an rak cang ta.

An mahte an uk aw hnu kum 300 hrawng rei-ah saklam uknak (Northern Kingdom or Israel) cu Assyria kuttang ah a rak thleng ta. Saklam uknak a tluk hnu kum 150 hrawng rei ah thlanglam uknak (Southern Kingdom or Judah) tla cu Babylon kuttang ah an tla ve. Cutincun mi kuttang ih um, sal sinak cu leitlun a nehtu, a cakmi ram pawl ih kuttang ah a derthawmmi nauhniang te bangin hlan zom vivo cu an si. Babylon kutsung ihsin Persia kuttang ah, Persian kutsung ihsin Greece kuttang ah, Greece ihsin Rome cozah kuttang ah cuticun a dotdot in an san cu a luangliam vivo.

Roman Uknak a cem in leitlunpi a pianhman tla tampi a rak thleng aw. Leitlunpi huap ih thazang a nei mi ram, maktarai uknak (great empire) a tung ding thei tu ram a um nawn lo ih ram fate pawl, saklam Europe ram pawl tla cu an thazang a cak vivo. Cui santiluan ih zirin Jew pawl tla cu hram a hringnak le ci al, ci thlum, dang hninghno ter duehnak hmun le ram cu an rak pam vivo.

Chinmi Le Zoinism

Riangvai Fahniang Jew Miphun

CE 800 hrawng ihsin Muslim pawl an cak zet. Leitlun zate uk ih mi hmauhhmuah an nunphung le zumnak zumpi dingah nasa zet in ram an nor. CE 1000 hrawngah Palestine tla cu Muslim kuttang ah a ra thleng. Thuanthu hlethlai tu pawlin Jew 300,000 hrawng an tang lia an ti. Europe ram Christian pawl in Jerusalem khuapi Biaknak dang kuttang ih a thlen cu rem an ti lo zet ih Christian pawl an komkhawm aw ih Muslim pawl do suak ding in an lung a kim. Cui Muslim le Christian pawl do awknak raldo puaipi cu Crusade ti rak kawh a si. Crusade raldo puaipi ruangah Jew mi tampi cu an thi, a tang mi hrekkhat tla ralzaam le thih ṭih ah hmun dang ram dang ah an riangvai. Muslim hotu Saladin (1137-1193) in Crusade ṭheh hnu Palestine ah Jew innsaang 1000 hrawng lawng an tang a ti. Cuticun Jew pawl cu Europe, Europe Nisuaknak lam, Russia le leitlun khuaza ramkipah an ṭhek darh aw.

Judah mi pakhat hrangah cun suahsemnak ram timi a tluk tu zianghman a um lo. Ahleice in an biaknak hrimhrim ah Jerusalem le Zion tel lo in cu thil cang thiam lo mi a rak si. Tahṭhimnak ah Russia ram um Jew pawl Sukkoth puai, ‘Jew thlaithar puai’ an tuahih an puai hrang hman dingah Palestin ihsin hanghnah hangrah pawl mankhung zetin an cah. Simduhmi cu an suahsemnak khau ti an lainat zia, an nunphung, an biaknak le an semnak a pehtlaih aw zia sawn a si.

Miram ih va ben aw ti cu rammi ngaingai vekih covo cu an ngah thei ngaingai lo. Mikhual dinhmun ah an si ringring. Cuhlei ah thliatdannak, miih huatnak le namnuainak a phunphun an tong bet fawn. Jew biaknak, nunphung le phunhnam dodalnak, cangviahnak (anti-Semiticsm) pawl tla an tong.

Zionism an ṭulnak

Cui an hmuhtonnak pawl in an suahsemnak khau le ram, laihri phumnak ruuninn pi, an pupa pawl ih luruh phumnak cu a run mang ter ruangro. CE 1800 hrawng ihsin ziangkhal lole kan suahsemnak ramah kan tlungsal a ṭul a ti tu an tam vivo. 1839 ah Sir Moses Montefiore ih hohatnak in Palestine ram kha Egypt hnen ihsin a lei ih lei dingin an dil. Nan an hluhsuah lo.

1870 ah biaknak pu pawl le ramduhthang pawl ih hohatnak in nisuahnak lam Europe ihsin Jew 25,000 cu suahsemnak khua an pam, cucu ‘aliyah’ viokhatnak tiah an ko. Asinan mi tampi cu harsatnak an tong; an dam lo celcel, hnaṭuan ṭhiṭha an nei lo, an farah, ei ding in ding ṭhiṭha an nei lo.

1882 ah Leon Pinker in Zionism ruahnak thawn a pehpar aw mi cazual fate a rak suah. Cui cazual cun, ‘Jew pawl mi ramih mikhual kan si sung cu hremnak, harsatnak a phunphun kan tong ding. Jew hrang ih rundamnak lamzin a um sun cu a zalen mi ram nei hi asi’ tiah nasa zet in a au pi. Harsatnak le Hremnak an ton mi pawl ruangah Leitlun um Jew pawl thinkhat, lungkhat, thlaraukhat ih an hmai lam hrang an ruah a rak ṭul ta.

Zionism le an hnaṭuan

Zionism ti cu Jew miphun pawl an suahsemnak ram ngah sal ding hrangih Niang Ngan Zi (politic), miphun (national) le biaknak (religion) hramṭoh ih cangviahnak a si. Zionism cu caingviahnak a si vekin ruahnak (idealogy) tumpi tla a si fawn.

Kum zabi 19 a cem lam in Jew pawl thleidannak (anti- Semitism) cu a roh vivo. France ram um journalist Theodore Herzl in “Jew pawl ih Ram” (The Jewish State) timi cazual 1896 ah a suah. Herzl ih tumtah mi Jew pawl ih Ram ti a takih cang theinak ding ah 1897, Basle, Switzerland ah tongkhawmnak an nei. Cui tonkhawmnak cu a voikhatnak Zoinist pawl tonkhawmnak ti ih theih a si. Cui Congress ahcun Herzl in, ‘tuni ah Jew pawl ih Ram ka sarsuak ti’n leitlunah than sehla mi tampi cun in hnihsan men ding. Tu hnu kum 5 ah a cang hrih lo men ding asinan tu hnu kum 50 ahcun mi hmuahhmuah in Jew pawl ih Ram cu an mit in an hmu ding,’ tiah a ti.

Zionism cu mipi cangvaihnak, biaknak lam cangviahnak lawng si nawn lo in Naing Ngan Zi tumtahnak (polital objective) fiangten a nei thlang. Theodore Herzl cun mahte kel pa ṭan ih ṭan cu ṭhathnemnak a um tuk lo ding ti a zum. Curuangah leitlun ram tin ah feh tahrat in ruahnak le thazangih ṭanpi tu hawlin ram tinah a tlawng. Herzl cu Mirang cozah, Russia Cozah, Italy Cozah le Pope pawl thawn tonkhawmnak a neiih Palestine kha Jew pawl ih Ram a can theinak dingah nasa zetin a cang vai.

Herzl ih hohatnak thawngin a voihnih tlunnak Aliyah a sauhpi. Cui voihnihnak tlunnak (Aliyah) ahcun mipi 85,000-100,000 lai tla cu Palestine ah a thlen pi. Judah pawl cutiih an suahsemnak ih an tlun tikah harsatnak tumpi an tong. Cucu Arab pawl ih ra cainak a si. Ralpi I nak ah Palestine ah Jew miphun 100,000 hrawng an um laiah Arab pawl 300,000 an um. Jew pawl hi an ram duhnak raungah an karh cakzet nan Arab pawl ih pungzai daan cu an tluk lo. Ralpi I hnu kum 14 a rei hnuah Arab pawl cu 600,000 an kim. A let in an karh.

Hih Arab pawl thawn pehpar aw in Zionist sungah tla rauhnak an ṭhenṭhek aw; cucu Arab pawl kan dawi hlo ṭheh ding a titu pawl le ziangkhal lole Palestine Arab pawl tla miphun an si ve, umnak an ṭul ve. Curuangah Israel ramah miphun phunhnih kan um tlang ding tiih kau deuhih a ruat tu tin hmun hnih ah an ṭhen aw.

Ralpi I nak sungah Palestine cu Mirang kuttang ah a thleng. Mirang cozah cun Jew pawl umnak ram nei thei dingin nasa zetin a ṭan pi ve. Kum 10 hnu a ah Mirang tla cu Ralpi II nak hrangah a tim a tuah ṭul sal. Curuangah Palestine sung um mi lut suak a kham ṭheh. Cui mi lut suak a kham mi policy, daan cu Zionism pawl in an duh lo ih Jew mifim tampi cu American cozah thawn kom aw in a zalen mi Ram ngah theinak ding hrangah ṭuan tlang dingin an lung a kim.

German cozah Nazi party ih tomhlom ih thahnak (Holocaust) cun Jew mipi 6,000,000 (taan ruk) leng lo cu thah an si. Ziang sualnak an nei ti ruangah siloin Jew an si ti raung men ah a si sawn. Cui tomhlom thahnak cun leitlun pi shock a ngah ter ṭheh. Leitlun ram tinkim khalin Jew pawl umnak ram an ṭul ti an lung a kim pi. Cuhleiah anmah Jew pawl hrimhrim in Ram neih duhnak, ṭulnak an hiarhalnak a nasa sinsin.

Zalen Par

Cuticun Palestine cu Arab ram le Jew pawlih Ram tin hmunhnih ih ṭhen a si. December 1, 1947 ihsin ramsung ral (civil war) Jew le Arab pawl cu nasa zetin an do aw. May 14, 1948 ah UN in Jew pawlih umnak Palestine ram cu a zalen mi ram Israel Ram tiah a cohlang. Zalennak an ngah hnu tla harsatnak, ral a phunphun cu an tong vivo nan hmainor in an pahsuak vivo. Cuticun tu ni ah Israel Ram ti mi cu leitlun rampi pawl lakih a cangkang, thangso bik mi ram pakhat ah an sersiam.

Chinmi le Zionism

Kan Chinmi thuanthu hi thu harsa pakhat cu a rak si ve hmang. Thuanthu thiam, mifim pawl in Chinmi cu Tuluk ram Siangpahrang ci thlah ka si, hrekkhat in Tebetan hrin hman kan si tin source a phunphun in an sim. Cui an sim mi pawl cu a dik ko ding ka zum. Kan rak thawhkehnak cu kum thawng tel in a rak rei zo men ding nan cui thu pawl cu hlankhan thuanthu (prehistoric period) tiin ka cohlang. Ziangah tile thu felfai ngaingai santhuanthu cabu sungih ngan khum mi a um lo. Mirang kai hnu in ngankhum thuanthu kan nei ih cui caan ihsin kan khawtlang nun (civilization), fimthiamnak (Education), thuruah daan (worldview, philosophy) tla na pin a thleng aw.

Biaknak lam Missionary pawl an thlen in Calai in tuah sak. Hla, Bible in let sak. Cutin siar theih mi calai kan nei ta. Cutin Chinmi mi tam sawn cu Khrihfa kan rak si.

Mirang kuttang in zalennak kan ngah hnu in Kawl Cozah tang ah U Nu san, Ne Win san le ralkap uk tu Uknak a phunphun tla kan tong.

1980 hlan tiangah laitlang ihsin kawlrawn, ramdang ih via ti hi an um tuk lem lo, ralkap, palik, cozah hnaṭuan pawl ti siar lo cu. 1990 hnu in santhat lo raungah kawlrawn or lairawn lam, Yangon, Mandalay lam ih vai le Ram dangih hnaṭuan, hnaṭuan lawng si nawn loin a vaih ih vai kan tam vivo.

Hmundang ramdang kan feh ih sum le pai, fimthiamnak, covo tha deuh kan hawl cu mawhphurh ding zianghman a um lo. Ka hoklak lai ah zuu ka rak in ṭheu. Kan Uu pakhat ih i rak sim mi cu hoklak laiah cun in ei ding a si ko, nan a cawlh caan nan thiam sal ṭul, cu lo le na hrang ah thil poimawh a si ding, in rak ti. Cawlh sal caan, kir sal caan, tharthawh aw sal caan ti hi thil thupi zet a si. Zionism in rauhsannak a um lo mi dinhmun ihsin a ṭhangso zet mi ram a dinsuah vekin kan nih Chinmi pawl tla hih Zionism zohṭhim in kan suahsemnak ram hrangah ti thei tawk in teimak suah cio uh si.

by Francis Cung Bik

Na ruahnak

2 Responses to Chinmi le Zionism

  1. vkkl (Falam)   June 11, 2013 at 5:30 am

    Nau Cung Bik,

    A ttha thei tuk, Leithlun ih ka uar bik tla Israel, a cang thei le Arab ram 6 nih an bur ih an do nan an rak neh lo Thu tla kha rak ngan leh aw..

    Na U Kim(Falam)

  2. vcth   June 17, 2013 at 4:37 pm

    Saya Cung Bik, himi cahram vek hi ka ngan ve rero ih ka suah man hlan ah na ca ka siar ih ka cahram ah famkimlonak tampi a um ti ka hmu. Kei see you abik in The Good News magazine ta pawl ka komkhawm rero mi an si. Asinan kei mah rori Bible lam zirnak nei lo ti see you bible zoh sal cingcing a ṭul ih ka ṭheh suak thei lo. Ka rak siar ih ka ṭhathnempi zet.
    Kan laimi Pathian thu simtu tamsawn in Pathian thu in sim tikah oral history base zet in Abraham le nelrawn ih an rak zonzaih lai thu in sim tam nasa. Keimah te bulpak duhdaan ahcun Moses san lai ih nelrawn lak ih a rak umpi tu Pathian see you 1948 May 14 ih anmah te ukawknak an thok veten muslim ram pawl ih an do le an buaipi nak sung ihsin nehnak pe tu Pathian a si thotho. 1967 june thla ih six-day war lai ih Israel pawl nehnak pe tu khal Pathian a si ko. Asinan tivek in 1948 hnu ih Israel pawl Pathian ih a umpi zia kan laimi Pathian thu simtu pawl lakah I sim tu tunitiang pakhat lawng ka thei lai.
    Laimi hi oral history lole thuanthu kan uar tuk si pei maw ka ti aw ṭheu? asinan atlangpin kan mipi khal hi casiar an mal deuh si ko ding tiah keimah ten ka ruat ṭheu. Aw…ka comment a sau vual…ka lungawi.

    Pu Einstein