Democracy 1

Home » Cahram » Theihkauhnak » Democracy 1

By vcth on January 22, 2014.

Democracy

Lungbawk brother

1. Democracy ih sullam

Democracy ih sullam cu, “dêmos,” (Mipi) leh “krátos” (Thuneihnak) timi Greek ṭongfang ihsin ra mi (dêmokratia) “Mipi uknak” ti can asi. Mipi uknak ahcun mipi kut sungah thuneihnak hmuahmuah a um ih, cozah, ralkap leh dantuahtu pawl parah mipi in thu a nei tinak asi.

Democracy ukawkdan cu direct leh indirect democracy tiah ṭhen a theih ih pakhat leh pakhat danglamnak tete an nei ih hlei ah, a hmangtu ram leh mipi ih zir in hmandan a danglamnak tete a um vivo.

Democracy timi cu ukawkdan phunkhat, thuneihnak cu mipi kut ah um in senpi ṭuanvo pawl khawtlangah rualrante’n hmantlangnak khi asi. Mipi duhnak vekin senpi palai (Representative) hril asiih, cuih palai pawl hnen ah thuneihnak pek an si. Democracy ahcun zalen leh felfai zetin mipi hrang ah palai (MP) hrilawknak khal neih asi.

Democracy cu milai zalennak kilhimtu, asilole, milai zalennak hrang ih dinmi ukawknak daan ti khalin a kawh theih.

Hih uknak sungah cun bulbak leh mimal pianpi canpual (rights) komkhawm mi mitamsawn duhnak thlunding timi thuhram tlun ah hngat aw in mitam sawn duhnak vekin a thlun ih, mimal canpual khal humhim thotho in a um.

Democracy ukawknak pawl cun mai duhnak vek ih kai hruaitu kumpi (acozah) lakin siseh, mai thuthaw mai voih thaw tiih mipi par ih thuneihnak ziang siar lo ih hmang ṭheutu khawbawi pawl lak in mipi a humhim ih, cu bak ah uktu pawl cu a ukmi mipi tlunah a tithei patawp in bawm ding in a forhfial.
Democracy ahcun zalen zetin mai duhmi sakhua biaknak neih a theih, zalen zet in mipi hmai ah mai duhmi leh duhnak sim leh phuan theih bak ah “milai hmuahhmuah bangran te’n sersiam kan si” timi thutlangpi hmang in ukawknak tuah asi.

Acozah cu dan in a uk, asilo le, mipi in rualrante’n humhimnak an ngah theinak dingah dan ih uknak hnuai ah a um, asilo le acozah cun dan pahbal in a ukmi mipi tlunah a thuthu in leh a duhduh in thuthluknak a tuahsak theilo. Curuangah, democracy ahcun milai pianpi canpual cu dan in a humhim ti ih kan sim theinak asi.

Democracies pawl cun a bang aw lo mi miphun kip ih nuntu khawsak daan, ramukawk daan leh cin le daan an neih mi ih danglamnak tete pawl tiang in khaisang ding tha a pek.

Seenpi pawl cu milai pianpi canpual (Rights) leh zalennak an neih lawng siloin, an pianpi canpual leh zalennak humhimtu ukawknak dan leh dun tuahnak khal ah tel ve ding ṭuanvo tumpi an nei.

Cuih Mipi uknak (Democracy) a hmang tu pawl cu, pakhat leh pakhat zawi-awiawknak, ṭuantlangnak leh khat le khat rualremtei’ thurel tlangnak pawl an nei thei asi. Seenpi vantlang lungkim tlangnak kan ngah theinak dingah khatlam leh khatlam rem-awk a ṭul ih hlei ah a ringring cun remawknak ngah theih asilo ti khal theih fel hmaisa a ṭul. Mahatma Gandhi cun; “Intolerance itself is a form of violence and an obstacle to the growth of a true democratic spirit.” tiin a ti. Zawiawi awk thei lonak cu mi siatsuat ter theitu hriamnam phunkhat asiih democracy dan in zalen zetih ukawk duhnak thinlung dawnkham tu asi fawn, cu ruang ah, thil um dan zoh thiam ih khat lam leh khat lam a ṭul dan vek ih um thiam a ṭul.

2. Mipi leh ralkap karlak pehtlaihawkdan

Raldo awk (War) leh daihnak (Peace) cu ram tinkim hrangah thupi bik an ton ṭheu mi asiih, thungai thlak buainak a suah tikah ram tampi cu ralkap hruainak hnuai ah an luanglut ṭheu. Sikhal sehla, cumi lak ah democracy uknak pawl an tel ve lo.

Democracy khal ah daihnak leh raldonak cu thil thupi bik si ve hman sehla ralkap leh uktu pawl in thunei sawn loin, mipi sawn in cuih buainak parah an hrilmi aiawhtu pala (Representatives) pawl hnen ihsin thuneihnak an nei sawn.

Democracy uknak sungih ralkap pawl timi cun ram hruaitu si sawn loin ram hrangah an pumpek awknak sawn khi a sim asi. Cuih ralkap pawl cun hrilmi mipi aiawh hruaitu pawl hnenah raldonak lam thu thawn pehparmi ruahnak an pek ih cuih pawl ih thuthluknak an tuah vekin ralkap in an ṭuan. Hrilmi (Cozah ding lai) siarlo ralkap siseh, ram mipi siseh, zo hman in rampi hmailam hrangah thuneihnak an nei thei lo. Ziang ah ti le, mipi in ralkap tlunah (hrilmi aiawhtu pawl hnen ihsin) thuneihnak a nei ih mipi duhdan in ralkap in hna a ṭuan ding timi ruahnak cu democracy ih thuhrampi asi sawn ruangah asi.

Mipi in, palai pawl hmangin, an ralkap pawl hmalak dan ding lamzin a khihhmuh ding ih ralkap cun ram kilven awknak ah thu an nei ding. Mipi cu ralkap pawl hnak in an fim-sawn ruang leh an thiam sawn ruang ah siloin hih ṭuanvo cu mipi ta liolio asi bakah Palai pawl ih hna hrimhrim asi sawn ruangah asi.

Ziangruangah ti cun, ralkap cu ram leh mipi humhual tu ding ih dinmi humhimtu an si ruangah asi. Ralkap cu mipi aiawh asilo ih ziangvek political (Viewpoint) hmuhnak, khawtlang pawlkom, biaknak leh hnam pakhatkhat ih duhnak khal a kenkawh lo. Mipi tamsawn hrang ih ṭhatnak, dan ih uknak leh democracy dan pawl vek ih tuah hi ralkap cun an thlun ringring ding mi asi.

Rampi tlun ih mipi thuneihnak ruangah, rampi ih neihmi tlawng, Bank (Sum-inn), leh pawlkom tum pipi pawl leh an policies pawl cu ralkap duhdan si loin mipi duhdan sawn in a feh sawn ṭheu. Ralkap cu mipi humhimtu asi ih mipi ziangtin an um ding tiih thunei tu an silo.

Cun, rampi humhimnak leh ram mipi ralvennak pawl hrangah cun raldo thiam (Ralkap) pawl ih ruahnak pek mi cu kumpi acozah khal in ṭhahnem ngai zet in a hman sak. Mipi aiawh tu pawl cu ral lam a thiammi pawlih ruahnak pekmi vekin ram mipi ralvennak leh humhimnak ah thu bawtṭhetnak an tuah. Ziangtin ram mipi kilvel leh humhim asi ding timi cu mipi hrilmi aiawhtu pawl lawnglawng in an tuah ding. Cu tin, thuthluknak an tuahmi thlun in ralkap pawl khalin an hnaṭuannak lam ah an feh ding.

Ralkap cu ramsung mipi vek thotho in rualrante’n zoh khen an siih an duhmi politic ah an tel thei, sinan, ralkap thuneitu vek siloin senpi vangtlang pakhat dinhmun in an tel ding asi. Ralkap cun politic ih a tel duh cun, a ralkap sinak ihsin a cawlh a ṭul ih meithal kai phah in politics thawn hnamhnoih aw ter a theih lo. Ralkap cu mipi leh ram hrangih riantu asiih vengsung kilhimtu khal an si.

Netabikah, mipi thuneihnak hnuai ih a um mi ralkap pawl cun ram pi hrang ralvennak leh mipi humhimnak leh thilṭha dang an tuah mi pawl cu thu sirhsan ah hmang tahrat in, mipi duhnak, mimalsawn canpual, leh mai duhmi duhdan vekih sim theinak, zalen zetih mai duhmi sakhua biak theinak pawl cu an mai thuthu in an kham/lak sak thei lo. Cu ti asi theinak dingah, rampi hruaitu pawl in ralkap pawl cu mipi uknak hnuai ih um ter dingah an zuam dingih, cu bakah ralkap cu mipi thuneihnak hnuai ah dan vekin um dingin an forhfial fawn ding asi.

Na ruahnak