Democracy 7

Home » Cahram » Theihkauhnak » Democracy 7

By vcth on August 13, 2010.

Lungbawk brother

Daan ih Uknak (Rule of Law)

Milai thuanthu kan zoh tik-ah, uktu leh daan hi thu hmunkhat tluk a rak si ṭheu. Ziangah tile daan cu uktu pawlih duhdan ih tuahmi a tam. Siangpahrang san le ralkap uknak (Aa-nar-shin) san zoh le a fiang zet. Asinan, hih ukawkdan ṭha lo lak ah democracy ukawknak a tel ve lo. Democracy ahcun Uktu khal daan hnuai-ah a umih daan in a uk cih ruangah duhlo cing (aana) ih ukawknak thawn a danglamnak a si. Cu ruangah, democracy ram ahcun “daan ih uknak” timi hi um lo theih lo a si.

Buainak a nei dahlo mi acozah ti cu a um lo nan, hih ‘daan ih uknak’ ruangah mipi ih zalennak le covo (rights) pawl cu a cang thei tawk humhim sak in an um. Cu tikah, buainak a dem ngaingai. Cu hlei-ah, siangpahrang ukawknak le daanlo ih ukawknak pawl hi ukawknak tlamtling an si lo zia a lang ter fawn.

Daan ih uknak timi sullam cu zo vek mimal, milian, farah, ram uktu le mipi khal daan leng in an cangvai theilo tinak a si. Democracy ukawknak ah a cozah pi cu daan hnuaiah a um ih, daan sung lawng-ah zalen zet in a cangvai thei a si.

Cu bakah, daan cun mipi pawl ih duhdaan sawn in tuah a siih, uktu siangpahrang pawlih lungpuak vek ih tuah mi a si lo. Mi burkhat, ralkap hotu pawl, biaknak lam hruaitu pawlih duhnak vek men ih tuah theih khal a si lo.

Democracy uknak hnuaiih um mipi pawl cun khawtlang daan an neih mi pawl an thlun ih, cule, an mai tuahmi daan leh dun hrangah an pum an pe aw fawn.

Daan a thluntu ding pawlin an mai lungkim tlang nakin daan an tuah lawngah dingfelnak a um thei tiin ruat a si. Daan a thlunlo tu dingin, daan a tuah a si le cu dingfelnak a um lo ti thawn a bang aw.

Daan uknak hnuai ahcun a hngetkhoh zet mi leh a zalen mi court (Thuṭhennak zung) a um ṭul. Cuih hmun ih thureltu pawl in cozah hnaṭuan pawl, ram hruaitu lubik lam pawl par tiang an thu ṭhensak thei tiang in thuneihnak an nei a tul. Cu hlei ah, hruaitu pawl thurelsak a si tik ah mit-hmai zoh awk ṭul lo in, mi zaran pakhat dinhmun in daan vekin an thu relsak an si.

Cu ruangah, Judges (Thuthentu) pawl cu zirsang, thiamsang bakah hna upat thiam tu le zalen zet ih thurelcat theinak nei mi an si a ṭul. Upadi le politics tuahnak ah dikhman zet in thu an ṭhen theinak ding ah thuṭhentu pawl khal democracy daan hrampi cu an thlun hrimhrim a ṭul ve.

Democracy daan pawl cu: daanhrampi ngan mi (Written constitution), upadi le thlunding mi daan pawl, biaknak le nuncan ziaza lam zirhnak, nunphung, cin leh daan pawl ah hram ṭoh ih tuahmi an si. Daan cu ziang vek thuhla ruangah tuah a va si khal le mipi ih zalennak le pianpi canpual a humhim sak tengteng ding timi khi thupi bik ah ret a si fawn.

Hih democracy daan cu, mi pakhat hrang a si lo le pawlkom pakhat hrang ahcun a kaih-awlo zet, a remcang lo zet tla a si thei. Ziang ruangah tile, himi daan pawl cu mi pakhat leh pawlkom pakhat hrang ih tuah mi a silo ih, mi zapi, daan hnuai-ah rualran te’n humhimawknak an neih theinak ding kha thupi ah ret in tuah mi a si.
Cu hlei-ah, mipi pawl kha mawhnak nei lo cing ih thawngthlaknak, kaihhremnak in leh thuhla umlo in an inn sungah lut tahrat in duhduh ih an neihmi thilri lonsak an si lonak ding in daan ih humhim an ṭul. A dang zawngin kan sim a si le, rammi pawl kha ramsa nun in nunglo dingin daan in a kham hai a si.

Ram mipi cu sualnak ruangih kaih an tuar a si khal le cawhkuan ter an si cih lo ding. An sual taktak maw sual taktak lo ti theihtheinak ah an thu relsaknak an nei dingih, cumi ah kaih a tuarmi in mipi hmaiah a suallo thu a phuang theinak caan tla pek a si ding. Cun, a mah sual puhtu kha thusut theinak le hmaton ih biak theinak caan tla pek a si dingih, cumi hnu ah a sual leh suallo cu thuṭhentu pawl in an relcat ding. An sual ti theihfiang hnu lawngah cawhkuan pek a si dingih, sualnak a tuahmi thawn a kaihaw mi cawhkuannak lawng pek a si ding.

Sualnak thawn a kaihaw mi cawhkuannak timi cu, ar firtu pa kha, hnaṭuan har leh thawng kum 10 tivek thlak a ngah lo ih, a tuahmi sual a fate le a tum ih zir in a cawhkuan ngahmi tla a te in a tum ve thei tinak a si.

Ram mipi cu an mai duhnak tello in ziang thu hman thahrum hmangin sim leh phuang ter an si lo ding. Hih ‘daan ih uknak’ kan timi in mipi cu thahrum hmangih hremnak in siseh, diklo zetih sual puhnak in siseh, cuih tlunah palik pawl in diklo zetih an cangvaihlo nak ding pawl lak ihsin a humhim a si.

Na ruahnak