Dr. Khup Za Thang (Khuppi) Suhtonnak

Home » Interview » Dr. Khup Za Thang (Khuppi) Suhtonnak

By vcth on June 1, 2016.

Dr Khup Za thang

Mizaan, May 31, zinglam nazi 3:00 ah Dr. Khup Za Thang mual a liam ti ka thei ih ka thin a nuam lo zet. Cu vekin Chinmi zaten tla in Chinmi mino lakih fimthiamnak lam zirsang zing Arsi tleu mawi bang ih kan zoh so mi kan rinsanmi pakhat ih in laisan cu a poi tiah an hram cio. Dr. Khun Za Thang ih a thuhla famkim deuh in a thei duhtu hrangah tin 2011 ih CW ih rak suah cia in Suhtonnak cu VCTH in kan rak suah sal.

Dr. Khup Za Thang (Associate Professor, Physics Department, Mandalay Technology University)

Mandalay Technological University ih Department of Engineering Physics ah Lecturer dinhmun kai in hna a tuan rerotu kan Chinmi Dr.Khup Za Thang thawn a hnatuannak, Kawlram fimthiamnak a hmuhdan le calai thu titi tlangnak…..kan Chinram le miphun hrangih a sunmang neihmi pawl ruahkhawmnak caan kan rak nei ih….

CW : :Na Family Background thawn kan thusutnak kan thok pei cu ti….

KZT: : Ka hmin cu Khup Za Thang (Khuppii) a si ih ka pa Cozah hna (Palik) rak tuannak Tedim khua ah 1970 kum ah ka suak. Ka khua ngai cu Falam peng K. Lungpi (Khualsim ram ih Lungpi) khua a si. Unau pali sungin a pahnihnak ka si, ka nu le pa cu Pi Dawt Hoi le Pu Cuai Tiam an si. Ka innsangnu cu Nu Bawi Dim Mawi a si ih, kan innsang in Pathian hnenin fanu pakhat (Sarah Cung Za Hnem Mawi- kumthum luan fang) thlawsuah kan co.

CW: :Fimthiam zirnak lam ah PhD tiang na rak ngah tin kan thei ih, na fimthiam zirhnak lam in ruah thei pei maw?

KZT: :Fimthiam ka zirnak hmunpawl cu: phunhrek in phunli tiang Falam bualrawn tlawng (atu SMS) le phunnga in phunhra tiang Falam SHS-1 ah tlawng ka rak kai. Phunhra cu 1986 kum ah Mathematics Distinction thawn ka ong. Cuhnu in Mandalay University (MU) ah Physics specialization lak in 1986 kumcem lamah Phunsang tlawng kai hram ka rak thok. 1988 kum Rampibuai ruangah caan reinawn tlawng a pit ih 1991 kum lawngah Second Year kai nolh sal a rak si. Cuhnu in first Year (Honors) in Yangon University (YU) ah tlawngkai ka thawn ih BSc (Honors) le MSc dikari tla YU in ka thehsuak.

1997 kum ih Master dikari ka thehsuak hnu can reilote ah ‘Ministry of Science & Technology (MOST)’ ih hnatuan kawhmi ka rak phi ih ka ngah cih, cumi Ministry kuttangih ‘Department of Atomic Energy’ ah ‘Research Assistant’ dinhmun in acozah hnatuan hram ka thok. A hnakum Yangon Technological University (ahlan RIT) ih kawhmi PhD Entrance camibuai phi mi ong in tlawngkai ka peh ih cuticun 2001 kumcem ah YTU in Doctorate dikari ka ngahsuak.

CW: :University ah saya na si tin kan thei ih, ziangtik kum hrawng ihsin na tuan? Na rak tuannak tlawng, na zirhmi subjects leh position pawl in sim thei pei maw?

KZT: :Doctorate dikari ka ngahsuak veten tlunlam nih “zirhnak lamah na tuan le a tha ding” in ti ih atu ka tuannak Mandalay Technological University (MTU) ah ‘Demonstrator’ dinhmun in tuanter ka si. Cun ‘Phay Technological University (PTU) ah caan tawite sung in thawn ih cuih tlawng ka tuan laiah ‘Assistant Lecturer’ ah in khaih. Cuhnu in MTU ah in thawn sal ih tuni tiang cunah ka tuan rero ko.

Specialized ka lakmi cu Physics a si nan PhD ka zirnak le ka tuannak cu engineer tlawng a si ruangah a huapkau zetmi Physics sungin Modern Physics le Electronics thawn pehparmi pawl hi ka zirhbik mi a si.

CW: :Zirnak lamin ramleng lam tla na feh dah tivek kan thei ih?

KZT: :1999 kum ah Malaysia ram ih Malaysia Institute of Nuclear Technology (MINT) ah “Trouble-shooting of Nuclear Instruments” timi thulu in zarhhnih sung zirnak ka rak kai. Cumi zirnak cu UNO hnge-pakhat a simi International Atomic Energy Agency (IAEA) ih sponsor pekmi a si ih a kaitupawl cu Mongolia le South-East Asian rampawl in kan si.

Cun PhD dikari ka ngah hnu reilo ah S.Korea Coza ih sponsor pekmi ‘Post doctorate fellowship’ kumkhat sung kai dingah PhD ngah zo mipum-20 luan camibuai kan rak tuah; Written Exam ah cu Mark tambik ka ngah nan Oral Exam tuah hnu lamih hrilmi ah cu ka tel lo. Hivek thu ah lo hlawm ka duhmi a um: voikhat cu kan tlawngta sungin ramdang zirnak thlah ding hril dingih Oral Exam ah sut ve dingin tuanvo in rak pek. Mark in pek termi ah knowledge, hoiher le lungput tipawl lawng si lo in Rampi parah titsa (loyalty) a nei maw? tlunlam thupek a thlun maw? obedience a nei maw? tivek tla a tel tikah mah duhzawngin mark tamdeuh bet theinak a rak um.

CW: :Lecturer in tu na tuan rero tin kan thei ih, ziangtik kum ihsin na tuan thok? Nan tlawngah tlawngta paziat an kai rero?

KZT: :PTU in MTU ka thlensal hnu lamah ‘Lecturer’ ah in khaih ih himi tohmun ka ngahnak hi kumnga luan a rei zo. Ka tuannak tlawng hi tufang ahcun MOST kuttang tlawng pawlih acozah hnatuanpawl ‘post-graduate’ kai betnak a si. Curuangah tlawng ra kaitu hi thlakhat hnih sungah mipum tam le mal a thlengaw theu tikah a cekci ih sim thei a har deuh.

CW: :Na tuannak tlawng lengah zirhnak neih betmi dang tivek teh na nei maw?

KZT: :Tuhlan kumli-nga laiah Pin Oo Lwin ih Ralbawi tlawng (DSA) ah a laangin visiting professor ka rak tuan ih an tlawngih post-graduate kaitu ralbawi-no pawl kumhnih sung ka rak zirh hngai. Cutin visiting professor ka tuan theinak tla a dotdot ( DSA tlawng uktu in kan tlawng uktu, cuhnu in kan minister hnenah) in dilnak le siannak thawn a si. A kumthumnak ah cu tlunlam ihsi zirh siannak ca a suak nawn lo ruangah ka zirh nawn lo. Sinan tunitiang external examaner tuan ding le siminar in sawm can ah cu DSA ka feh theu lai ko.

CW: :Scientist lak ih na uar bikmi pawl hi zo an si timi leh ziangruangah na uar timi in sim thei peimaw?

KZT: : Pakhatnak ah Stephen Hawking ka uar, cucu a fimthiamnak ruangah siloin (1) midamlo a si nan a thinlung a pacang zetmi le (2) nunphung le biaknak influence-nak um lo in a ruahdan vekin raltha zetin a ngan/tong ngamnak ka uar. Pahnihnak ahcun Richard Feynman timi Physicist ka uar, cukhal a nganmi ah famkim zet le mizaran theifiang ding tiang a simfiang thiamnak ka uar. Pathumnak ah cu atu Stanford University ih tuan rero laitu Professor Leonard Susskind ka uar. Anih khal YouTube ih thlahmi Leonard ih zirhnak pawl Siangapore ih ka rualpa Salai Kawl Hre Mang nih download tuah in i kuat ih cumi ka ngai ngahsun tete parin ka uarmi a si.

CW: :Kawlram Education dinhmun parih nangmai hmuhdan in sim thei pei maw?

KZT: :Kawlram higher education thu hi thenthum in hliakhlai sehla: (1) zirmi Cabu pawl cu ramdang hnakin a niam ciamco lo ti a theih, (2) zirnak bawmtu thilri le cabu lamah cu tulsamnak tampi a um, (3) Examination System ah cu simcawk lo khopin sambaunak um in ka hmu.

Zirmi cu a sang pam nan camibuai ih sutmi hi a niam tuk theu. Camibuai ahcun zirhmi sung hmanin a har tukmi pawl sut ngam a si lemlo, cun ong le sung thu ah tla a felfaimi Mark-rikhiahnak um thei theu lo in zatek (%) in on ter a si theu. Thimnak ah tlawngta pakhat in average in Mark-25 lawng a ngah hmanah amah hnakin mark ngahmal mipum 20 hrawng an um lai ahcun cuih tlawngta cu ong dingin ruahsan thei a si ve thotho. Hiti a sinak thuhrampi cu tlawngta an sung tamtuk asile buainak an tuah pang ding ti phan ruangah a si.

CW: :Tu Chinram ih Ministry pawl sungah Education Ministry a tel lo ih, cumi parah teh ziang na sim duh?
KZT: :Education lamah a hrante’n Ministry in dinsak lonak hi Chinram sungah Phunsang tlawng a um lo ruangah a si bik ko tiah ruahnak a um. Sinan “Ministry of Social Affairs” timi din a si ko ih himi Ministry in Education lawng siloin Health, Sports, Social Welfare tipawl tiang tuanvo a lak ko ding. A hrante’n Education Ministry a um hmanah tlawng saya/ma pawlih promotion & transfer thu, tlawnginn upgrade tuah le a tharsak thu tivekah Union Ministry lamtiang thlenpi hmaisa a tul thotho ahcun State Ministry um hi Step-pakhat karh le tuannak lamah caan reitertu men tla a si thei.

CW: :Kawlram tlawngta pawl ih dinhmun hi teh ziang tin an si?
KZT: :Kawlram phunsang tlawngtapawl hi buurhnih talah then sehla; buurkhatnak cu dikari ngah duh men pawl an si ih buurhnihnak pawl cu ramsung ah dikari pakhat ngah hnu in ramleng ah tlawngkai bet lole hnatuan ding tumtahnak nei an si. Mi malsawn a simi buurhnihnak pawl cu tlawng ih zirmi thate’n cinken an zuam lawng silo in tlawng lenglamah tla zirnak phunphun an ceem ruangah thiam ding zat an thiam ti theih a si.

CW: : Calai lam tla na paihzet tin kan thei ih, tutiang cahram paziat hrawng na ngan zo? Ziangvek lam cahram a tam?
KZT: : Cahram 35-40 kiangkap hrawng ka ngan zo ih ka ngan tambikmi thuhla cu ‘Basic Science’ a si. Cule kiangkap kilkhawi tuldan le nuncan le lungput tha neih tuldan tivek tla ka ngan phahphah.

CW: :Na ngan mi cahram sungih pakhat a si mi “Ramsung Fimthiamnak” cahram hi briefly in in sim sal thei pei maw?
KZT: :Falam in phunhra ka rak on kum (1986) hi Old system ih netabik kum a rak si, a hmai kum ahcun mirang in zir ding asi hleiah thuthar tampi bet a si ding ti a rak si. Curuangah cuih kum ah mi tampi ong dingin cafir tla sian phahphah a rak si. Camibuai khan kiltu saya/ma hrekkhat tla cun “Mi pakhat hnih Mark tha zetin ong ding hnakin mi tampi ong ding a thupi sawn, nan phi mi tla midang ku ter ve uh” tiah in rak ti.

Cuhnu ih Chinram (a hlece in Falam le Hakha) ah cafir in phunhra on a theih ti-thu a thang ih Kalay, Mandalay le Yangon ih tlawngkai pawl tiang Chinram ah phunhra an hung phi. Cuticun a phitu ih ca an fir lawng siloin an nu le pa nih tla khankiltu hnenah nawhthuh an pek, khankiltu ni tla khankhat hnu khankhat a phi sim dingah an tawivak ve. Kumkhat hnih lawng siloin kum 10-15 lai cuvekin caan a rak liam tikah fimthiamnak zir lo in firnak kan zirter rero sawn a si lo maw? ti ruah ding a um.

“Voikhat te, zarhkhat sungte lawng si ko ual” an ti hmanah cuvek cafir tlawngta, an nu le pa, le khankiltu saya/ma pawlih lungput ah a dik lo ih ngah duhnak cu a tam le mal in a um ko ding lo maw? tipawl ruahnak a suak.

Curuangah ka rak nganmi cahram cun ramsung fimthiam zirnak timi cu fimtiamnak zir lawng siloin; phunhra tanglam tlawngpawl ahcun nuncan ziaza lam tla zirh an si, cun phunsang tlawng ah cu pawlkom thiamnak, thinsaunak le thinlung pacannak tipawl tla zir a si ti simfiang in fimthiamnak lawng siloin nuncan ziaza thatnak le pawlkom thiamnak tipawl tiang kan zir ngah lawngah ‘a dikmi fimthiam zirnak ti a theih ding’ ti khihhmuh ka duhmi a si.

CW: : Na cahram pakhat a simi- “Democracy le Misenpi Tuanvo” timi cahram ah ziang pawl na rak ngan timi tla in hlawm thei pei maw?
KZT: : Lungput lam zirtu pakhat ih zingzoinak ah milai hi ziaza lungput lamin kalbak paruk kan nei ti a si. A niambikmi kalbak pakhatnak cu ‘Nawl ngaiduhnak le cawhkuan hrialduhnak nundan’ a si ih kalbak panganak nun ih muril cu mai’h zawn lawng ruat lo in milai pakhat fingfing ih Man le Covo pawl tiang upat kilkhawi duhnak neih hi a si.

Cuih zingzoitu cun Democracy uknak sungih a ummi mipi hrangah kalbak panganak ziaza nundan tal neih an tul a ti. Culawng hman siloin zingzoitu cun kalbak panganak nundan hman diriam lo in, mitamsawn lungkim tlangnak lawng tawk lo in mibur malsawn tla a humhim theimi (kalbak panganak hnakin a saangmi) kalbak tla a um bet a tul tiah a ti bet.

Kannih Chinmi teh kalbak pakhatnak nundan neitupawl vekin cawhkuan ton tih ruangih thiltha lo hrial dinhmun ah kan taang ringring pang maw? cutin a si ahcun nipi-tlawng kai rero dinhmun fang kan si lo ding maw? Lai pacang/nucang kan si hleiah Khrihfa tha kan si ahcun democracy nun a simi kalbak panganak nundan ih tlangleng ding cu kan hrangah a har cioamco maw? kan rak nuncih ringring zomi nundan a si ko lo maw? tiah ka ti duhnak a si.

CW: :Cangantu pawl lak ih na uarmi pawl leh ziangvek ca pawl na siar tam?
KZT: :Ramleng ih nammi cabu cu ka siar ban lemlo timen sehla. Ramsung cabu ah tla hlan deuh ih ka siar tam bikmi cu

‘Minkhaih Soe San’ le ‘Taya Min wai’ te pahnih ih nganmi a si. Tulam ahcun tlawng ca lengih ka siar phahphah mi cu Politics le managment lam a si. Cuih ka siarmi tete hmanah tuanpi saya le tlawngta hrekkhat nih “himi cabu hi a tha zet, siar ve aw’ in timi a tam bik. Cuhmanah Cabu ukkhat rorin siar lemlo in ka duhmi chapter tete hril in ka siar theu tikah zo nganmi ka duh bik tihi sim a har pam. Ka uarpam ti theihmi cangantu pakhat cu Kyaw Win hi asi ko.

CW: :Silicon Valley tivek hi Lungpi ah din sehla tivek in ruahnak na nei tivek in thu kan thei dah ih.. khami na ruahnak kha famkim te‘n in sim thei pei maw?
KZT: :Silicon Valley timi hi din ve thei lo ih ruah ding a si lo; serthiamnak le sumpai lamah phunsang tlawngpawl le Company pawl bawmaw le tuan tlangin dinmi a si ko. Kan Lawirawn ah phunsang tlawng pahnih thum kan nei zo ih Chinram sung rori ah phunsang tlawng pahnih thum din bet in, serthiamnak lam zirsuaktu pungzai vivo in, cun ramleng in Company tumpipi Chinram ah tuannak nei dingin sawm thei in, le Runtidawl ih suah dingmi lectrik thacak kan hman thei ahcun Silicon Valley cu din thei a si ve leh ko ding tiah thapeknak ka nganmi a si.

CW: : Chin tlawngta pawl hnenah teh ziangtin thazang pek na duh??
KZT: : Zirmi ziangkimah “ka farah si, hihnak sangmi zirnak kai peh thei ding dinhmun ka si lo pi” tiah ruataw in zirlaimi ah camibuai phi thei ding le ong ding khop lawng cinken tum lo in zirmi hmuahhmuah cinken thei ding zuam cio uh si. Culawngah ruah ban lo in nan hnenih zirbet theinak canvo a ra tlen tikah tla sirawknak um lo in timtuah aw cia ah nan cang ding.

CW: : Tuvek ih tikcucan in peknak parah lungawinak tampi kan nei…
KZT: : Kei tla thusutnak in tuahmi parah ka lungawi ve.

(By B.A (Thang) Salai & Salai Ayete (Vankau))

Na ruahnak