Lailun le Laimi Thuanthu

Home » Hmun Le Hma » Chinram Hmun Ropi » Lailun le Laimi Thuanthu

By vcth on June 19, 2014.

Lailun Lungkua

Lailun hi Lai miphun pawlih suahkehnak hmun a rak si. Lailun rak thlengtu kan pupa pawlih hmin cu sim dan le theih dan bangrep cio lo hman sehla Laimi pawlih suahkehnak le kan karhzai thoknak hmun a rak si. Curuangah thuanthu lam zingzoitu, mifim mithiam pawl, cozah lamih tuanvo neitu upa pawl, phunsang tlawngta pawl le biaknak sakhua lam ih upa pawl khalin an thleng ih an zoh ciomi pupa thuanthu khumawknak hmun pi a si.

Lailun hmin: Pu Hlawn Ceu in ”Hi lungpi cu khuacuang vangkai a si ih a sung ah pathian, khawzing, khuavang a um ding, hibangtuk lungpi khui hmanah ka hmu dah lo; hi lungpi kiangkap ah khua kan to ding. Lungpi hi hmun laicer ah zoh mawi zet in (lai len lun) in a kumkhua in um ko seh,” ti ah a ti. Cuticun Pu Hlawn Ceu le Pu Za Hau cu an unau in hmun khat te`n Lailun ah khua an to. Lungpi hi khawlaicer ah Lai Len Lun pi in um ko she a ti bangtukin “Lailun” ti ah hmin a sak. Tu tiangin Lailun ti ih kawh a si.

Umnak hmun: Lailun hi Sunthla Lailun ti in an thei tam bik. Cu cu Sunthla ram sung ih a um ruangah a si. Falam Khawpi in peng nga tluk a hla. Sunthla in nisuahnak lam peng hrek tluk hla ah a um. Falam in kawlram fehnak Mawtaw lamzin ih C.Zamual khua in thlir tikah Sunthla khaw kiang ih um vekin hmuh theih a si.

Lailun um dan: Lailun lungpi cu Cawcang thung vek in muk liallial ih a dingmi lungto sangpi a si. A san lam pi 300 lenglo a si. A lungpi tonak kimvel hi ekah nga tluk a kau. A parah zanthing kung phunphun, hrampi le hrihnawng pawl an kho thei. Lailun par ih danglam zet thingkung cu “Tlaisun kuhhruk” an timi a si. Tlaisun pawlin an laam tinte cui` thingkung hnah cu an la theu ti a si. Lailun ih saklam cu hmunrawn zal tha deuh a si ih a thlanglam cu hmunhrap a si hlei ah lung khelhkhol hlir a si. Cui Lailun ih thlanglam a hram lam ah hlan lai kan pupa pawl rak umnak lungpuk pawl an um.

Mi-sapolh lai thu: Misapolh lai ah Lailun lungpi hi Vantawt tiangin a sang an rak ti. Cui lungpi par in leimi pawl cu vancung ah an hung kai ih vancung mi pawl thawn an rak leng tlang theu. Voi khat cu leimi pawlih uico in vancung mi pawlih naurawl a hung ruk sak. Cutikah vancung mi pawl cu an thin a heng ih leimi pawl hung kai thiam nawn hlah hai seh ti ah Lailun lungpi cu an tul cim. Curuangah tui` Lailun thlang hmuahhmuah Runva thleng tiangh lung thatha a khah thehnak a si an ti.

Laimi pawl thlen thoknak: Hlan lai kan pupa pawl cu AD 1400 hrawng ah Lailun an thleng. Kan pu Thuan Kai le a rualpi pawl lole, a unau pawl cu Kawlram ihsin an hung fehnak lamzin in Lailun ah meitleu an hmu. Cui meitleu umnak hmun cu an hung pan ngaingai tikah minung dang hmuh ding a um lo ih mei tleutu ding taktak khal a um lo. An meisa vang hmuhmi cu minung ngaingai siloin khawse farvang kan timi a si hmang. Cun misapolh lai thuanthu ih vancung mi pawlih meitleu khal a rak si thei. An thlennak Lailun ahcun inn sak tul loin lungpuk thatha tampi a um ih cui hmun pawlah khua an rak sa thok.

Minung an karhzai vivo tikah Lailun kiangkap ah khua an din. Tu ah Lailun kiangkap ah bulpak ram fiak tete tam zet a um. Cui pawl cu pupa pawlih innhmun pawl a rak si. Minung an punzai vivo tikah cui hmun ihsin hmun dangdang ah an thekdarh aw theh.

Lailun kiangkap ahcun Sunthla pawl lawng an tang ta. Lailun in ni tlaknak lam Sihhrual va ral ah khua an din. An umnak hmaisa bik cu tui Sunthla pi khua ih khaw taw lam ih khawpi rawn ah a si. An umnak in hla lo te ah Ruhkulh tlang a um ih ral a um tikah cui lungrul lak ah an relh theu. Cui an rak um thoknak khawpi in Pakalh hmunah, Pakalh hmin in Hmunpi ah, Hmunpi in Lian dul ah, ti in khua an karh ih an thawn vivo. Tui Sunthla pawl hi cui hmun pawl ihsi hung thawn aw vivo mi an si.

Lailun ih khua pawl: Pu Hlawn Ceu le Pu Za Hau in Lailun cu veng thum ah an then. (1) Lailun veng (2) Lungtial le (3) Sunthla veng.

Lailun veng ram uk, Pu Za Hau in khawbawi a tuan.
Lungtial veng Pu Hlawn Ching in khawbawi a tuan.
Sunthla veng Pu Sawn Set in khawbawi a tuan.
Lailun Khawlipi cu ni khat hnu ni khat a rak thangso vivo ih Lailun khawlipi ah inn 350, Lungtial veng ah inn 100 le Sunthla veng ah inn 100, a zate`n inn 550 an rak um. Mipum 2700 lenglo an rak si.

Lailun ihsin hrinmi fate pawl: Thuan Kai le Mang Tial cu Lailun rawn ahcun an rung um tai h a cui Lailun rawn ih a hrinmi fate pawl cu a tanglam pawl an si.

Hring Lum
Tlai Sun
Cin Zah
Fan Ai
Hlawn Ching
Hlawn Ceu
Tlai Sun cu Lailun ihsin Sumpi hmun, hmun rawn ah a pa Thuan Kai in khua a toter. A cui Sumpi hmun cu hlanlai ih a nau Phurh Hlum thawi` Rawpi khua an siim ih a nau a rung tan ruangah ral in an that sihmang ti ih a vung hmuahnak hmun a si. Curuangah Sumpi hmun cu a fapa upa bik sangtu Tlai Sun ih khaw tonak ah hmun tha ti ih a rak ruah ciami hmun a si.

Thuan Kai ih thlah pawl cu a hrinhrin in a tanglam ih kan ngan vekin a si.

Hring Lum thlah
(a) Hau Hulh
(b) Za Hau
(c) Ban Sawt
(d) Sawn Set
(e) Lal Vawng
(f) Hu Ha
(g) Tual Lawt
(h) Cong Hlut

Tlai Sun
(a) Hlam Pi
(b) Hlawn Mang
(c) Tun Sawh
(d) To Thuang
(e) Za Hre
(f) Con Thawng
(g) Hring Ngen
(h) Thla Um
(i) Kal Cing
(j) Cawi Lawm
(k) Saza Hrin

Fan Ai
(a) Tha Ai
(b) Pa Khup
(c) Lau
(d) Hniar Ceng
(e) Khing Tin
(f) Za Rep
(g) Hran leh
(h) Za Kham
(i) Ni Hliap
(j) Ai Rawn
(k) Suak Tling
(l) Than Hrang

Cin Zah
(a) Zah Nak
(b) Zah Ngo
(c) Za Thang

Hlawn Ching
(a) Kham Rai
(b) Ni Thang
(c) Sial Lim

A tlun ih kan nganmi pawl hi Lailun suak lawnglawng an si ih an suahnak Lailun hmin pu in Laimi kan si. Laimi a ti aw hmuahhmuah cu Lailun suak an si.

Hlawn Ceu hrin umnak khua le ram: Hlawn Ceu hrin umnak khua le ram cu a tanglam bangtukin an um hlei ah a pirpak in ram kip le khua kip ah an rak um.

China (Tuluk) ram Tibet tlangpar in Kawlram sung Kalay-Kabaw-Mittha valley, Inndin(Angteng) Myanmar ah an rak um.
Laimi, Chin, Zanniat, Hlawn Ceu, Za Hau, Chin Hills Laitlang Tivang, Hmunli le Locom area ram kaupi sungah an um.
Lailun, Mangkheng Area, Falam District sungah village (21) ah pupa aan in atu tiang permanent in an um. Khaw 21 pawl cu Lailun, Lungtial, Sunthla veng, Mangkheng, Kalrawn Hmunpi, Laizo Kalrawn, Zomual, Lenhai, Tikual, Tiphir, Thlanrawn, Tili, Tlangkhan, L.Zamual, Ramthlo, Tlangzar, Taal, Hrianghnang, Rulbu, Tiahdai, Lungtar.

Falam District Thantlang peng sungah Leitak khua le area sungah pupa san in atu tiang an um.

Falam District Thantlang peng sung Zahnak tlang, Zahngo tlang, Thantlang, Farrawn, Tlangpi, Lungding, Thangzaan, Lungler, Dawn, Ralpel, Fungkah, Saikah, Bungkhua area ah an um.
Thantlang peng Khualhring tlang Lungzarh, Khuafo, Tlangte, Mualkai, Tihbual, Tlangkhua, Tikhuangtum, Thinghual, Tahtlang khua pawl le a khua kip ah an um.

Arakan le Bangladesh ramri Area, Sangau, Rezaphai, Vaitahaphai, Nawftaw, Neopertong le a kakip ah an um.
Kawlram sungah Yangon, Moulmein, Bassein, Akyab, Mandalay, Kalay, Tamu, Khampat le a khua kip ah an um.
Falam, Zanniat, Hlawnceu, Zahau, Hualngo, Rihkhawdar, Tio ral, Khawzawl, Khuangthing le a khua kip ah an um.
Lailun in Khualsim hrin karhzai dan
Thuan Kai, Phurh Hlum le Ral Thang pawl cu an pai h umnak Kalay in Thuma ah, Natchaung ah, Titler ah, Tlangthlang tlang ah ti in an hung kai vivo ih Hmunli an thleng. Cutawk ihsin ral khat ih Lailun ah meitleu an hmu. Cui meitleu cu an vung pan ih Ruunva an tan hnu in Lailun an thleng.

Unau thum te pawl Lailun an hung thlen tikah tawkfang an um hnu in khawdang le ram dang neih an duh ruangah Ral Thang cu Ruun tiva a thlun sal ih khua hawl dingah a feh. Cuticun atui Simpi timi khua ah a to dah. Acui ram ih a ummi “Thur” miphun pawlin Ralthang cu Sian mikhual ah an ruat ih “Khual Sian” ti ah an rak ti. Curuangah atu ni tiang Ral Thang ih thlah pawl cu “Khualsim” ti ah hmin an pu dah ta.

Lailun in Hauhulh (Simhrin) hrin karhzai dan
Hring Lum thlah ih an upa bik sangtu Tlai Sun cu Sumpi hmunah khua a kai zo ih a u Hring Lum thlah pawl cu a tanglam vekin an si.

(a) Sun Thang
(b) Hlawn Mual
(c) Sawn Set
(d) Sai Lung
(e) Hau Sum
(f) Bawi Thang
(g) Khal Thang
(h) Lian Sin tla an si.

Hau Hulh thlah pawl cu Lailun in Thang Khaw hmun an timi tui` Hlawnmual le Khuangli lak ah khua an to. Cuisin Khuangli ah an thawn sal. Hau Hulh cu Simhrin hmuahhmuah ci thlahtu a si.

Lailun in Zahau tefa karhzai dan: Hlawn Khai in fa pakhat a nei ih a hmin cu Hring Lum a si. Hring Lum in fapa pathum a nei ih a upa bik cu Hau Hulh, a sangtu Hau Lian Thang ( Ban sawt) le a nauta bik cu Za Hau a si. Lailun ihsin Zathlir Hlawn Khai fapa Hring Lum in khua a to. A fapa nauta deuh Za Hau cu Tlau khua (tuhlan ah Tlauzawl ti`n an ko) ah a lal.

Kan theih ban cintawk ah Zahau ram sung ih um hrin zate cu 60 zik lai an si. Cu pawl cu Airawn, Al-hlut, Arcur, Bansawt, Bocung, Bawithang, Bawitlung, Bualsa, Calthleng, Cenhrang, Cerput, Chunthang, Cimlung, Cinzah, Fanai, Hauhulh, Hauhup, Hlawnceu, Hlawndo, Hlawnmual, Hlawnsa, Hlawnsuak, Hranleh, Hranhring, Hranglung, Hringngen, Hualngo, Hualhang, Huha, Khalthlang, Khenglawt, Khintin, Khiangte, Khualhring, Khupno, Kullai, Laisak, Lau, Leidir, Locom, Mar, Ngawn, Ngennung, Paihte, Parte, Ralte, Sawnset, Sialkhen, Simsiau, Sumthang, Sunthang, Taite, Thahdo, Tlaisun, Tlukthang, Tuallawt, Vaiphei, Vantawl (Tlau), Vuite/Guite (Thawmte), Zanniat (Sumthang) etc.

A tlun ih nganmi Zahau khua le ram ih pipu san ihsin rak um hrin tete an zate`n “Zahau lole Zahau-mi” ti`n khuahlan ihsin tui ni tiang kawh an si.

Lailun in Zanniat hrin karhzai dan: Thuan Kai le Phurh Hlum cu Lailun ahcun an rung um. Thuan Kai cu an unau in nupi an nei veve ih Thuan Kai ih nupi cu Mang Tial a si. Phurh Hlum ih nupi cu a hmin kan thei lo. Phurh Hlum ih fapa upa bik cu Zanniat a si ih Lailun ah a suak. Lailun an thlen ahcun Zocung ram an rak ti.

Cui hnu-ah Phurh Hlum le Thuan Kai cu Ruun ral ih Rawpi khua timi siim dingah an unau in an feh. Rawpi khua cu atu ih Khitam khua a si. Cutikah Hmunli tlang ah thu an ruat tlang ih, “Kha! Asile ral siim ding kan si ih hmun khat ah kan kir thiam lo tla a si thei, curuangah kan kir lam ih hi tlang a thleng hmaisa sa in sawl kan khiah aw pei,” ti ah thu an tiam aw. Cuisin Rawpi khua cu an vung siim ih cutikah ral in an dawi ciamco ih a dangdang in an tlan. Thuan Kai cu an thutiam awknak a thleng hmaisa ih sawl a rak khiah. Cu hnu rein awn ah Phurh Hlum cu Hmunli a thleng ve ih cui Hmunli (Tivaang) tlang ahcun a to. Cule a vaidip sungih sunhlu cu a lak ih tidai thawn a hmeh. Cutikah tidai cu thlum nguahngo in a thei.

Cutikah Lailun a thlen in a nupi hnenah, “Tivaang tithlum ti ka lo sum, cutawk ah khua kan to pei,” ti ah a sawm. A nupi cun Hranthawl ih tidai cu a vun in khaw, “Ti thlum ta lo, dai ruangro in,” ti ah a ti. Phur Hlum cu Tivaang ih khua to dingin a feh ih a u Thuam Kai thawn tuihnu-ah ral a len asile kan fei le kan nam tangkhat seh ti ah thu an tiamaw ta. Cuisin Phurhhlum cu fapa pakhat lawng a nei man ih Hmunli (Tivaang) an thlen hnu-ah a nupi cu a mak sal ih a nupi cu Lailun ah a ra kir sal. Phurh Hlum cun fala pakhat a thi sal ih cumin u thawn fapa pakhat an nei. A hmin ah Nuhnua ti ah a sak. Locom ah khua a to.

Cuticun Phurh Hlum cu Tivaang ahcun khua a to ih a fapa upa Zanniat cu nupi a nei. A fapa upa bik hmin cu Sum Thang a si ih a sangtu cu Laizo ti ah an sak. Atu san tiang Phurh Hlum cithlah pawl cu Zanniat hrin ti ah khaw dangdang ah an zai ciamco.

A bur bur ih Lairam thlengtu pawl: Kum 1400 AD hrawng cun an harsatnak ruangah ral daihnak tlangpar ih vai dingin an tum. Cuisithokin Chin pawl cu a bur a bur in caan dangdang ah lamzin dangdang in tlangpar ram ah an vai. A tlangpi cun kum zabi 14 AD laifang hrawng a si dingin zum a um. Hmunrawn a luahmi ram (homeland) an tan ding cu an seherh zet a si hmang. An feh zawng ah Bungpi fa an phun tai h thla an cam ta. An thlacam hla cu hiti`n a si;

Lairawn suahsan hminsin zobung ka phun kha;
A huai vulei tawng cangin kir lai ka tiim liau.

A hi Khampat Bungpi phun thuhla hi Lushai pawl khalin thuanthu ah an nei ve. Curuangah Chin thuanthu dik a si ti zum a um.

Lairam an rak vaih dan thupi deuh cu hiti`n kan hmu thei.

1. Lailun Sunthla hrin pawl
2. Tedim Paihte hrin pawl
3. Lushai Hualngo hrin pawl
4. Ngawn hrin pawl
5. Khualsim hrin pawl

Lailun Sunthla hrin
Sunthla hrin timi pawl cu hmunrawn ihsin Natchaung (Lai Sentlung) lam in an feh vivo ih Ruun va thlun in an so ih Hmunli ramah an thleng. Cuisin Ruun va an kan ih Sunthla Lailun ah an thleng a si. Cumi bur pawl ahcun Zanniat hrin, Tasun hrin, Sim hrin, Zahau hrin, Hakka-Thantlang hrin, MNatupi peng minung pawl, Hlawnceu hrin, Fanai hrin le Sunthla Sawnset Cimlung hrin pawl an si.

Thuanthu kan zoh vivo tikah kan Laimi pawl hi mi tam sawn cu Lailun ah an thleng. Lailun ihsin karhzaimi an si cio. Hlan pupa pawlin an suahnak hmun cu an ngai ih an hngilh thei lo. Curuangah hiti`n hla an rak nei.

Sunthla hmunlipi Cer le Tlauzawl kan suahnak;
Lailun aw hmang;
Tilum mai sial te kan pek.

Cuihlei ah Khawhrum an biak ih thlacam(khaw auh) ah hiti`n a um hrih;
Khawzing secang hun suah law2
Zingngan maipi hun suah law2
Khawzing aa, Lailun aa, Hlosen aa, Mualthlan aa,
Khisam aa, Airua aa.

Hi Laimi pawl an thlacam ih khawhrum an sawmmi lakah Lungpi, Phiangthlu, Lailun, Hlosen le Mualthlan pawl cu Sunthla ram sungah a um ih Lailun ihsin peng nga sungah an um theh. Kan pupa pawl hi hmuntin ramtin ih an cer le an vaih tikah Lailun ih an neih ciami thlacamnak kha an keng vivo. Hi khawhrum pawl hi Lailun ih an um lai ah an biakmi pawl a si. Curuangah hi khaw auh thlacamnak a hmangtu hmuahhmuah cu Lailun ihsin a rak fehsuaktu pawl an si.

Lailun lungpuk pawl: Mi tampi in Lailun lungkua an ti theu. Lailun le a kiangkap ummi lungkua hmuahhmuah a tel theh. Hlanlai minung pawlih nuntu khawsak theinak ding lungkua (puk) fate te a tam. Asinan mi tampi ih an theih bikmi cu farvang ih luh tulmi lungkua pawl an si bik. Cui lungkua pawlih hlanlai minung pawlih hmanmi Leibel kuai pawl tla an rak tong dah. Tu bang ahcun an um nawn lo.

Cui puk pawl tla cu (1) Ngentiang puk (2) Landon puk (3) Lungtial puk pawl an si.

1.Ngentiang puk
Lailun ih thlanglam ah a aum ih pi 100 hrawng a thuk. Far vang in luh theu a si. Lungkua cu a fiak ih mi pakhat tete ih luh a tul. Cun a kauh deuhnak hmun khal a um ih mi tampi to vialvial a theih.

2.Landon puk
Lailun lungpi ih thlanglam thotho ah a um. Cucu kaililawn don in luh a si. Cui puk cu mi tampi in an thei lo ih a luttu an mal.

3. Lungtial puk
Lailun lungpi ih saklam phalung 3 tluk ah a um. Cui lungkua cu pi 430 a thuk. Cucu mi tampi ih luh bikmi a si. Lailun lungkua kanlut an ti theu ih a ngaingai cun Lungtial kua a si sawn. A kiangkap ah ruah ih surh thei lo lungkua a um ve.

Misapolh lai ah, “Lungpi ih Darthlak kua in uico an thlak ih Lungtial puk kua in a suak sal” an ti. Curuangah pupa pawl cun Lungtial puk kua le Darthlak lungkua a pehaw an rak ti. Cui Darthlak kua le Lungtial kua cu peng nga hrawng a hlat aw. Cuti`n si ngaingai sehla vir tul lo, leilung hnuailam zinpi pakhat si ding a rak si.

Phiangthlu lung
Lailun kiang ih lung hmin nei pakhat a si. Lungto hi pi 50 hrawng a sang. Lungto phunmi vek a si ih a zim tiang kai theih a si. A zim ah Lung Darkhuang a rak um dah an ti. Cui lung darkhuang cu an tum tikah C.Zamual khua in an rak theithei ti a si. Tu ahcun an tulthla zo ih a um nawn lo. Lailun lungpi le Lungtial puk kua karlak laifang ah a um.

Lailun remthat thu
1998 kum U Kap Cung Nung in Chin-pyine Ukkathah a tuan lai C.Zamual khaw kiang ih Lailun thleng tiang mawtaw lamzin an rak cek. Cui lamzin on puai tla Lailaam a phunphun, khuang le dar thawn, Lai meithal pawl kap ciamco in Lailun hram ah hlunghlai zet in an rak tuah. Cui mawtaw lamzin cu a tha nawn lo ih rem a tul thlang.

2005 kum in ZomiTheologicalCollege, Falam in Lailun hram ah Sunthla pawlih lungkimnak in hnatuannak an thok ih Lailun lungpi khal kilkhawi le ceimawi dingin tumtahnak an nei. Tu ah inn thum lai an sak zo ih Capit tla an cing rero zo. Kum rei hlan ah hmuan dumpi thawn, pangpar hmuanpi thawn mawi zet le nuam zet in kan hmu cing ding.

Cun Sunthla khaw kiang ih Sihhrual tiva tidai hmang in Hydro Elecrtric an tuah ih an hmang rero zo. Cui Electric cu ZTC, Falam hrang lawng siloin a kiang ih Sunthla khua pawl khal pe vivo dingin tuhtahnak an nei hrih.

Lailun ih khaw thar
Lailun hi Laimi rak thawhkehnak khawpi a rak si bangtukin inn 500 lai an rak um dah ti a si. Cui khawpi cu cithlah an karhzai vivo tikah cin ban lo kum a za ih siar in khua le inn hmuh ding a um nawn lo. Asinan a rei hlanah khaw mawi zet a cang sal ding ti ah ruahsannak kan nei. Lailun pehzomnak thuanthu nei pawlin ngaihsak cio uh si.

Thuronmi le cabu zohmi pawl,
1. Lai Nunphung, Pu Duh Cung Nung, 2001
2. Sunthla hrin thuanthu committee, Sunthla
3. Cinkentlak Zahau daan le nunphung, 2005
4. Family History of Hlawn Ceu, Laimi, Chin, U Ceu Vung,1997
5. Hauhulh thlah Simhrin thuanthu le Lairam thuanthu, Pu Ral Sai Lo,1998
6. Sayakyi Rev.Dr.Do Sian Thang, ZTC, Falam
7. Zahau Thuanthu, Pu Thla Tin Thang
8. Pu Kap Tial

Source: Chin World

Na ruahnak

One Response to Lailun le Laimi Thuanthu

  1. Anonymous   June 5, 2015 at 10:49 am

    A va ropi in na post tha nasa. Siar nuam ka tizet.