Mi Ropui Thuruatthiam Pathum

Home » Cahram » Mi Ropui Thuruatthiam Pathum

By vcth on February 2, 2016.

B.A (Thang), Salai

Thuhmaihruai

Leitlun ih Philosophy (Ruahnak) thuanthu ah a hminthangbik mi le mi theih tambik mi minung pathum an um. Cu pawl cu Socrates (BCE 469-399), Plato (BCE 429-347) le Aristotle (BCE 384-322) tla an si. Greek rampi ah an rak tlanlennak le an thihnak cu kum 2500 lai si zo nan, thuruahnak (Philosphy) a zirtu hmuahhmuah cu an mah pathum ih nunnak thuanthu le an ca, an Philo pawl cu zir lo theih lo a si.

socrates

Socrates (BCE 469-399)

Socrates ih pa cu sosertu asiih a nu cu nau dongtu sayama (mid wave) a si. A thok lam caan tawi te sung ahcun a pa ih, hnattuan a rak bawm. Ka nu ih hnattuan vekin Ruahnak thar pawl tampi ka suak ter ding a tiih, thuruahnak (philosophy) lamah a nun a her aw sal.

Socrates hi zumnak parah dingin cui a zumnak hrangah thi tiang a tuar ngam mi- martyr pi pakhat a si. Amah hi thungaithlak in philosophy cabu pi pawl a rak ngan suak lo. Lamzin parah a vak ih mino pawl hnenah a thuruah daan pawl a sim. Socrates a sim theu mi tongkam pakhat cu “ Ka thei mi cu pakhat lawng a um. Cumicu…zianghman ka thei hrih lo timi a si. Fimthiamnak hawl rero mi minung pakhat ka si. Minung pawl hi keimaih saya pawl an si” a rak ti.

Amah hi Ral thu, Ram uk daan thu, innsungsang thu le duhdawtnak thu, science lam thu, minung thawn pehparmi thu hmuahhmuah a sim.

Socrates san laiah, Sophia saya pawl tla an rak um. Cumi pawl cu, tlawng an tuah ih peisa lakin tlawng an ong. Curuangah peisa nei mi innsungsang pawl lawng an tlawng ah an kai thei. Cumi saza pawlin Socrates cu an ngiah lo nasa. Netabikah cui a ngiah lo tu Sophia saya pawl ih khawkhannak le mipi hrekkhat ih dilnak in thuthennak zungah Greek pathian a bia lo tu, Greek nun phung le daan a pah bal tu le mino pawl zin peng ih a hruaitu ti in that dingin ( thih sii-in) thu an t’hencet. Ka Upat biknak fangte cu a ruahnak, a dik a ti mi parah a thi tiang a dinpi ngam. Thuthennak zung in ka zumnak a sual tin na sim a sile, thihnak ihsin kan lo luat ter ding an ti nan, thihnak a hril sawn.

Plato (BCE 429-347)

Socrates ih ruahnak (philosophy) zumnak parih a ral that daan, nuncen thu(Ethics) pawl kha a dungthluntu asi mi Plato in ca tampi a rak ngan. Plato ruangah Socrates ih thu cu kum thawngthawng rei hman sehla thaten kan thei theinak asi. Plato in ca pawl a rak ngan hlah sehla Socrates ih a nunnak thuanthu, a rauhnak le a thuhla hmuahhmuah cu kum 100 hman kim hlanah a hlo ding.

Plato ih thuanthu tawi kan zoh hnik pei. Plato cu mi hminthang mi le milian innsungsang ih a rak suak mi asi. Plato hi mi vanttha asi. Miphun uu a si, milian asi fawn, hmel tha pakhat tla si, thluak tha mi tla a rak si. A hmin ngai kha Aristoclese ti asinan a tut zet a zak thlar pawl a tha tuk ruangah buan a zirh tu a saza pa in Plato tin hmin a rak pek. A kum 18-20 hrawngah Socrates thawn an tongaw ih rei lo ah a dungthluntu pakhatah a rak cang. Socrates an thah zik lai thuthennak zung ih thu an then lai ah tla a um ih a sazapa tlen ding (aamah khan ding) tla a rak zuam. Socrates thihsii-in in a thih laiah Plato cu kum 28 asi. A thin a rak na zet. 399 BCE ah Socrates ih dungthluntu asi ruangah le Democracy kha a dodal ruangah Athen ihsin an dawi ta. Cuticun a rualpi pawl thawn Athen ihsin an tlan suak. Kum 12 sung a hlo. Cumi caan sungah Plato cu Egypt le Italy ram pawl ah a rak feh. India ram tiang a rak thleng a ti tu tla an um. Rome siangpahrang kha a rak faksel ih Sal ah an zuar. A rualpi hlun pakhat in Plato kha a lei sal ih, sal in a luat sal. Plato a rak upat tu pawlin cui a rualpi pa cu peisa pek sal an tum nan a rak el. Cui peisa thawn lei ram an lei ih BCE 383 ah tlawng pakhat an rak din. Cui tlawng cu Europe ram ih a hmaisabik Phunsang tlawng tin santhuantu sung ih thil hminthang pakhat ah a cang. CE 529 ah cui university cu Rome siangphahrang in a phit. Kum 900 sung lai leitlun ah tha zet ih a rak ding mi tlawng pi pakhat asi.

Plato cu a sazapa kha a duhdawt tuk, cuhleiah a saza pa kha a tleihsan zet. Ka sazapa Socrates kha Athen khua ih Democracy system pi in a that a tiih, Democracy timi tongkam kha a thei hman a thei duh. Mitampi ih duhnak (majority) tinten a tha thei lo. Mitampi sungah fimthiamnak neilo mi pawl an tam sawn, cui an thu thencetnak cu a tha mi thil a suah pi dah lo ding. Curuangah thuruat thiam pawl lawngin ram-uk tu an si a tul tin a ti.

Plato in “ thuruat thiamtu (Philosopher) pawlin ram an uk hlan lo cu lole ram uktu pawlin thuruah thiamnak (philosophy) an zir lo ahcun, Minung pawl ih buainak kha thaten a phisin sak thei lo ding a ti.

Plato ih thuruahnak (philosophy) cu Hruaitu tha a um caan ahcun a tha zet nan hruaitu tha lo in thuneihnak an ngah pangah cu thil tha lo zet a suahpi thei ve.

Aristotle (BCE 384-322)

Aristotle cu Athen ih saklam peng 200 luan hrawng ih um mi Stagira timi khuate ah a suak. A pa cu Alexender Siangpahrang ih pu san laiah Siangpahrang ih Sibawi a rak tuan. Aristotle tla a pa hnenah thiamnak tampi a rak zir ve. Kum 17 asi ah Plato ih hmin a rak thei ih Athen ah Plato hnenah tlawng a rak kai. Kum 20 sung lai a rak kai.

Plato ih kutsuak tlawngta tampi sungah Aristotle hi hminthang bik asi. Plato ih duhdawt bikmi tlawngta tla asi, nan a sayapa sim mi hmuahhmuah mitsing ih aw ti tu asilo. A sazapa ih a sual mi pawl kha hmaisong lo ten a rak faksel. “Saya Plato kha ka duhdawt zet. Ka Upat zet. Asinan, Plato ka duhdawtnak hnakin Thuhman ka duhdawt sawn” tin a rak ti.

Plato in Minung ih kan ti thei mi fimthiamnak parah zoh in ram-uknak tuanvo kha Mi-fim pawl in an ttuan tul tin a rak ti. Aristotle in cu dun le daan thawn ram kha uk ding asi, minung hnakin dun le daan in ram hruai ding asi tin a rak el. Dun le daan a rak timi cu tulai san ttongkam in asile Constitution asi. Aristotle ih thuruat a rak hlankhan (advance) nasa asi ti kan hmu thei. Plato ih sunmang kha Aristotle in a lungkim lo lawlaw. Ngaingai ih tuah a thei lo mi le tuah thei hmansehla cuvek ram uk daan thawn cu ram a buai sawn ding tin a rak ti. Minung timi hi pawlkom (Society) thawn um mi kan si. Curuangah minung pakhat bulpak hnakin Ram timi a thupi sawn tin Aristotle in a ti. Ram timi hi rammi zate thawn a pehpar awmi thu asi. Rammi pawl ih hril mi hruaitu pawl in cumi ram ih luu bik asi mi dun le daan kha zohin ram uk ding asi tin a rak ti.

Cuhleiah Aristotle cu tulai sanih kaihhruai aw daan a simi le hman rero mi ram uk daan tahfung pi phunthum kha hmaisabik a hmusuak tu asi.Thuneihnak timi cu daan ih thu neihnak, uk awknak le thutthennak tiin kaihruai aw ding asi. Cucu kaihhruai awnak lam ah asiih thuneihnak ngaingai cu ram mipi hnenah a um asi. Cuvekin ram hruaitu pawl tla ram mi pawl parah duhdawtnak le thuruahnak dik thawn hruai hngai seh. Ram mi pawl ih fimthaimnak, pursumnak thansonak le mipi tthatnak hrangah pumpe aw ding an si tiah a rak ti.

Thunetnak

A tlun ih kan tarlang mi thuruahthiam pawl ih nun na zoh tikah ziangtin na ruat. Socrates ih a zumnak parih a thih ngam thu, Plato ih a sayapa a duhdawtnak, Aristotle ih ral tha zetin a sayapa ruahnak dodal in a ruahnak a dinpi thu cu pawl nan hmu ding ka zum.
Hih mi ropui pathum lakah ka hrangih mi thupi bik le ka uar bik mi cu Aristotle asi. A saya Plato ih tlawng ah a tthanglian, fimnak hnawi a fawp ko nan kelpa tan in a saya ttan tu asilo. A saya hnen ihsin thuruah theinak kha lak ta hratin a mah ten ruahnak thar le thudik hmusuak dingih a zuam tu asi. Cutiih hmai a nor mi thurauhnak le fimthiamnak a hawl lo ah cun san dunglam ih kir sal, her kual aw sal rero asi ding.

Kan fimthiamnak lam zinah saya kan ttul cu a dik mi asi. Asinan kan sayapa ih a thlam sungih kan tang ta lo ding a thupi. Thlam pakhat ihsin kan suak thei lawngah a mawi mi par tha kan par thei ding. Cui sinak te cu Aristotle in a rak hmuh suak. Kan miphun, kiang le kap thansonak hrangah upa pawl hnakin thangthar nonawn pawl ih thansonak kha a thupi sawn. Thangthar nonawn pawl thansonak ih zirin kan hmai lamih ka rampi thanso le tumsuk cu asi. Santhar nonawn pawl kan kut sungah kan rampi ih hmai lam dinhmun cu a um. Curuangah saya rauhnak lengih rauhnak, a tlangpi thu timi hruang kham pakhat a lan thei mi ruahnak thawn Aristotle bang ih a hrim le a cak mi ruahnak thawn hmai a nor theitu mino sihram dingin ti saduh thahnak thawn…………….

Na ruahnak