Nunphung le Santiluan Tan In

Home » Cahram » Nunphung le Santiluan Tan In

By vcth on October 13, 2013.

Francis Cung Bik

Miphun pakhat kan ti veten cui miphun thawn a ra cih mi thil cu nunphung a si. Nunphung cu miphun sinak ih a sullam le man a neih tertu tla a si.

Sile Nunphung ti cu ziang a si? Nunphung ti cu Latin ṭong “cultura” ihsin a ra mi a siih a san cu “kilkhawi” ti a si. Mibur pakhat ih um tlan dan, dun le dan, sinfen daan, kut thiam le awnmawi pawl, an minung sinak thawn an kil khawi mi pawl cu nunphung tiah kan ko.

San a thleng aw, kaing le kap um daan a thleng aw vekin minung nunphung tla cu a thleng aw ve. Caan tampi ah nunphung kan ti tikah khua hlanlai kan pipu nunphung lawng kan ruat ṭheu. Kan Chin Hla VCD tampi ah kan lai nunphung phorh an tum ṭheu. Nan an phorh suah mi cu a liam cia zo mi kum 100 lai ih kan nunphung kha an phorh ṭheu. Voikhat ah kan Chin VCD ka rualpi miphun dang pawl thawn kan zoh. Cui VCD ah cu kan lai pacang pawl biar, fei le nam thawn lem an cang nasa. Ka rualpi pawl cu an khuaruah a har. ‘Himi nunphung cu Sadawi (Hunting) lole cicin thalaithlak (Agriculture revolution) tharthawhnak san lai hawngih nunphung a si. Nan Chinmi kan hmuhton mi ah cuvek nan um fawn lo,’ tin khuarauhhar zetin in sut. Kei tla in hi mi VCD cu a laim cia zo mi Kum 100 lai ih kan Chin nunphung a si, tu ahcun zohman cu vekin kan um nawn lo thu ka sim hngai.

Nunphung cu miphun in humhual tu a si vekin, khatlam ral ah, kan ṭhansonak a dawnkham tu a si thei ve. Tulai kan san cu rang zet ih a thleng aw mi san a si. Kan leitlunpi cu nitin a thleng aw, nikhat le nikhat tla a pianhmang a dang men ding ti tlukin. Rang zet ih a thleng aw mi san ih nung mi kan si vekin kan nunphung tla cu cui san thawn a rem cang mi nunphung ah kan dir, hruai a ṭul. Kan tappi ihsin leitlunpi kan pehzom a ṭul. Kan rak thlun ṭheu nunphung, dun le daan pawl tla a ṭul ah cu kan tanta lawk a ṭul men ding. ‘Kan lai daan ten, kan khaw daan ten’ ti pawl tla a caancaan cu kan hngilh lawk a ṭul men ding.

Santiluan ti cu thlun lo theih lo a si. Nan, santilaun nasa tukin kan thlun le kan fen hlo thei ve. Mi tampi cu santiluan nasa tukin an thlunnak ah ‘Phun hlo Hnam hlo khua tin kual’ ah an cang. Ti duhmi cu mai nunphung, ṭong, dun le daan pawl hngilh ta hratin miphun dang, miphun picang hnen ih ben cih ka ti duhnak a si. Cui cak zetih a luang mi kan santiluan in in fen hlo zik ahcun ṭanṭhat khuar in kan tan a ṭul. Culo ahcun kan hlo ding. Leitlun ihsin kan tappi kan kilkhawi a ṭul.

Leitlun thuanthu kan zoh tikah san a thleng aw laifang ih a nung tu pawl hi a baui zet ṭheu. Cet tharthawhnak (Industry Revolution) ihsin Information technology san ah a thleng aw tikah kum zabi 20 ih minung pawl cu an buai nasa. Kum zabi 20 ih minung pawl cu nuam ten, ti fetfet a duhmi, hmanrua pakhat kha tahfungih hman, bulpak pakhat ih thil titheinak cu pawl cu thupi zet ih ruah a si. Nan kum zabi 21 ahcun thil pakhat, thuhla pakhat kha hmanrua ah tuah a theih tuk nawn lo. Ziangah ti le thil thleng aw a rang tuk. Fimthiamnak a thleng aw cingcing. Thuthar, fimthiamnak thar an hmu sauk cingcing.

Thleng aw ti cu ṭong dang in kan sim asile cu ṭhangso kan ti thei. Kan pupa nunphung kha Khristian kan si in tampi a thleng aw. Kan nunphung sungah Khristian dun le daan, biaknak puai pawl, Khristian thuruat dan pawl a ra lut. Cui Khristian nunphung in kan miphun ziang maw zat hlawknak, ṭhathnemnak, ṭhansonak in suahpi. Khristian kan si pek le Khristian kan sinak kum 100 a rei hnu ih kan nunphung tla tampi a thleng aw. A ra lai ding mi tik cu caan ah tla kan nunphung cu a thleng aw, a thangso vivo ding ka zum. Tu ah teh rem a ṭul mi, thanso ter ṭul mi a um maw?

Na thinlung ten kan Chin nunphung sungih rem na duhmi pakhat ruat hnik aw. Ziang na ruat suak. Thu tampi um men ding nan pakhat in ka tar lang ve hnik pei. Ṭiahdai ah pastor thla 16 ka rak ṭuan. Cui pastor kum khat luan ka ṭuan sungah nupi nei 7 an um. Cui 7 sungah biakinn ih thaten kut a sih aw tu zohman an um lo. Cucu Ṭiahdai khau lawngah si hmang maw ka ti ih a rak si ce lo. Kan khau kiangkap pawl ah tla cu tin an rak si ṭheh. Kan khua kiangkap lawngah si pei maw ka ti nan a rak si ce cuang lo. Mizaran fala le tlangval, innsungsang ah a rak cang mi thli pakhat a rak si. Ziangruangah si pei ti ka ban tawk ten ka rak hlethlai.

Kan Chin daan ah ṭhit aw, mopuai ti cu thil thupi zet pakhat a si. Mi tampi rawl kan do, puai ropi zetin kan tuah, ziangah ti le ṭhit aw cu san khatah voikhat a si. Ṭhit aw puai ropi zet ih kan tuahnak in nunau, kan mo nu tla man a nei zai kan lang ter. Cucu thil ṭha zet a si. Nan, tulai cu sanhar ti fam in, cu tivek ih puai ropi zet ih tuah tla a ol lo. Nu le pa mi nei nung an si ahcun a zia nan mizaran innsungsang ah ṭhit awnak hrang ah sumpai ting nga, ruk suah cu thil ol lo zet a si. Cu tiih ruahnak ruangah baikinn ah kut sih lo in a thup ruk ih ṭhit aw kan tam phahnak a si in ka hmu. A hlei ce in khawte dinhmun ah.

Kan kutsih aw dan nunphung cu a tlin tu in kan Lai nunphung, Kristian nunphung, a tlangpi thu (formal) in ṭhaten an tuah ih a tlin lo tu pawl khal in ti thei tawkin anmah ten nunphung thar an hawl ve. Thil ti fam in a ṭha bik ti cu ruah har zet cu a si. Cuhleiah thil ṭha tin kim tla hman ding, thlun ding a ol lo ṭheu. Hlan kan nunphung tifetfet in kan kai a si ahcun mi tampi cu biakinn ih kutsih aw loin, mipi hmai le Pathian hmai ah thukamnak lak lo in a tup le ruk ih ṭhit awnak a suah pi ringring ding. Asile ziangtin man a nei mi ṭhit um awnak kha tulai kan dinhmun thawn a rem cang in kan hawl ding. Nunphung thar kan suahpi a ṭul men ding.

A ṭha ti mi, mi pakhat ih ruahnak, ṭuannak, tuahnak pawl kha nunphung ih ruah theih asilo, cui a ruahnak, tuannak pawl cu mipi ih ruahnak, thlun mi dun le daan a sihlan sung cu. Nunphung cu mibur, miphun ih kan nun dan phung le lam kha a si. Pathain ih duhmi, santiluan thawn a rem aw mi, kan tualsuak thil, kan ram a ṭhangso ter mi nunphung thawn a nung theitu Chin nu, Chin pa sihram ding in thlaza camnak thawn……..

Chin Woman Face Tattoo

Na ruahnak

One Response to Nunphung le Santiluan Tan In

  1. Siangte Senhri   October 18, 2013 at 8:43 am

    Tthitawk thu ah,kei ih hmuhdaan le duh daan cun,sumpai tampi nei ruangah BiakInn ah kutsih si loin nei lo khal le,Khawm caan ah Kutsihnak tikcu kha ther cih mei sehla,..Cule mo puan san ciamco khal a ttul lo,kan CHIN THUAM MAWI zet kan nei sisi,…Mah ih neih lo hman ah sungkhat unau hnen in nazi kar sung cu san awk a theihsisi,…A ruk ih neih awk rero hnak cun a ttha sawn ding,…Cucu keimah ih duhdan a si ,