Zinghmuh Tlang

Home » Cahram » Zinghmuh Tlang

By vcth on September 17, 2014.

Zinghmuh Tlang, Ramthlo

Photo@Vantualrawn

A tlang um daan

Zinghmuh tlang hi tlangtluanpi pakhat a si-ih a sannak bik cu a tu-ih Ramthlo khawlu khi a si. Lungkhaam tluanpi in a um ih a sannak bik ahcun pi 8,414 tluk a sang. Falam le Hakha karlak, Falam ihsin peng 23 tluk a hla. Zinghmuh tlang cu Tlangzar khuaih Acozah tlaici cinnak hmuan lu ihsin Chuncung ram tlang kuampi tiang a pehaw mi a si ih peng nga tluk cu lungkhampi lawnglawng a si. Tlang ih nisuahnak lam cu a hram lamah digari 70, 80 hrawng hrapin a um ih tlangzim thlennak pi 200 tluk hmun ihsin lungto cangdawl mi vekin digari 90 tluk hrap zetin a um. Tlang ih nisuahnak lam lungkham lakah Natsi kamung, sokhlei raang, rawngal le tuuthing phunphun a kho. Kham lakah khuai bu le lungthi tla a um. Zatum, Sathar, Savom, Zawng le Vate phunphun khal a um. Tlang ih nitlaknak lam cu hrapzal deuhin a um ih penghnih hrawng hlatnak ah Sihti rawngpi a um. Cu mi cu Laiva le Nikva ih hram thoknak tihna a si-ih Lai tili thawn hmun rawnah an peh aw. Laiva cu nisuahnak lamah a luangih Nikva cu nitlaknak lamah a luang.

Zinghmuh tlang cu tlangsangzet a si vekin tlangzim ihsin khua hun cuan sehla nisuahnak lamah Kawl phairwn kan hmu thei ding. Nitlaknak lamah India Mizo ram tiang hmuh a theih. Tlang a san vekin thli khal a tam zet. Fur can ahcun mero le sum a zaam ringring. Thlatang can nisuah pekte ahcun tlangtlua hmuahhmuah var zetin a langih cucu Zinghmuh khawhrum pawlin patpar an pho ti ah pupa pawlin an ti. Leitlun raalpi voi (2) nakah Mirang pawlin hmundang thawn signal tleunak in biak awknak hmunah an hmang ti a si. (ni tleu khal a hman theih).

Zinghmuh tlang nasa zetin a min

Khuahlan lai-ah Zinghmuh tlang hi nasa zetin a min ih a tui Ramthlo khawtaw tipi kap (Kualrawn) ih lungto pawl hi Zinghmuh a min lai-ih riil mi a si an ti. Cuih lungto min lakah “Lungmaah” timi a um. Lungto pakhat parah lungto dang (5`42) pakhat suang aw in a um. Cumi cu “Lungmaah” tii a si. A parih a suangaw mi lungto cu leilung ah thlak khal le amahten a suangaw saal thotho an ti.

Zinghmuh tlang min nawn lo dingah Ramthlo um mi an hrin hnam zate`n (Fan-ai siar lo) vok that in thlacamnak an tuah nan a min thotho. Fan-ai hrinhnam pawl an tuar nawn loih Sepi kitial that tahratin, “Keimah in ee, Sepi kitial thawn ka lo tung ee, min nawn hlah aw” tin thla an cam ih cuihhnu a min nawn lo an ti. Cuih hrangah Zinghmuh tlang a minnak hmun cu “Fan-ai Zinghmuh” tin an ko dahta. Cuihhnu voikhat voihnih a min can ah Fan-ai hrin sungin mi pakhat khat a thi theu, an ti.

Zinghmuh khuavang

Zinghmuh tlang hramah Ramthlo khua a um. Ramthlo cu Pu Za Sum ih khawtoh mi a si an ti. Pu Za Sum cu a thih tikah a thlarau khuavangah a cangih Ramthlo pawlin kumtin ten vok thau in an be theu. August thla hi Za Sum thla an ti ih ninga sung khawleng suak lo ten an biak theu. Cu lawng siloin Ramthlo pawlin Pathian timi biaknak an nei ih Za Sum thla sung thotho ah vok thau in kum tin an be theu.

Zinghmuh tlang cu Ramthlo lam ihsin zoh tikah lung khampi a si ih Lai mi zum daan cun khasia um hluahhlo ding cu a bang ngaingai. Kan pupa pawl cu lungto phundang deuh, zanthing phundang deuh an hmuh cun a sungah khawsia asilole khawzing um dingin an ruah ruangah vok le ar in an be theu.

Zinghmuh khawzing Bawi bik hmin cu Sawn Hmung khawzing an ti ih Fan-ai Zinghmuh ah a um. Kum tin vokthau in an be theu. A Zinghmuh tlangpi hrimhrim hi phiangkum tinten secang in an be theu. Chuncung pawlin Sepi in an be theu. An thlacam daan cu:- “Kan pu Zinghmuh, fanu fapa in run thlak aw. Sapi Sate in run thlak aw. Rawl sawn rawl za in run thlak aw” tin an cam. Tluang Hnin hi Sawn Hmung fapa a si ih Ai-sal Zinghmuh ah a um. Sawn Hmung le Tluang Hnin hi Chuncung pawlih biakmi khawzing a si. Za He hi Mar pawlih biak mi Zinghmuh khawzing a si ih Mar Zinghmuh ah a um. Hlanlai ah Mar pawl Zinghmuh ah an um ih Bungkung pi an phunmi tla motor ziinpi kapah nim ciaiciai in tutiang hmuh theih in a um. Mar pawl Zinghmuh an biak tikah cui Bungkung pi hram in an be theu.

Sawn Hmung hi a lianzetmi khawzing a si ih sui, ngun, tilva phunkim le Sialkiringcin a nei. Thlithawl le ruahthawl neitu khal a si. Inn tha zet dot hnih a nei ti a si. Sawn Hmung hi dotu ral khawlkheng (Kawlrawn um khuavang) in a do nan a neh lo. Khawlkheng hmanmi nam le phaw cu lungto a si. A cuih a ralphaw laifangah Sawn Hmung ih kahnak cerek tlem in ong vengveng in a um Tui ni tiang Dokthek ramah  hmuh theih in a um lai. Tu san thar tiang hmuh theih ih a um mi cu, kum tampi dan, a ziang maw can te ah Vaca rual cu Zinghmuh tlang hramah an hung zuang ciamco theu. Cuihhnu rei lo te ah thli le ruahpi nasa zetin a sur ih ni khua a ceen theu.

Khawzing biak daan

Zinghmuh tlang cu khuavang, khawzing bawi umnak a si vekin kum tinten vokthau le ar in an be theu. Phiangkum tinin Secang in an biak. An Secang cu tlangbawi sangtu pai innah an hreng. Tlangbawi pawlin mipa nauhak biarkaih thei hrih lo le an hrinhnam cio ihsin sawm mi upa bik pawlin Secang cu an diir. Hitin thla an cam.

“Zinghmuh pi aw vok thau (or) Secang inkan lo bia.

Sapi sate in run thlak aw, Fanu fapa in run thlak aw.

Pulhpi tlaangraai in run kham sak aw.

Kan baahnah hlai seh law, kan fangvui fual seh law” tin thla an cam.

Thla an cam theh hnu-ah Sia cu an that ih a sa hminten an suang. A thin a cuap, a lung, a ril, a tit a thau tin kimte`n an lakih lungdawl (biakdon) mi parah an ret. Tlangbawi (Puithiam) pa in a ei theh hnu-ah a sa dang cu mipi in an ei. An ei hleimi cu a hmunah an tanta. Khua leng suak lo in nihra sung an uul. Nunau pawl cu inn ah thiamtah na, a leng aw na, zupi in tlang in nuam zetin an um. Zinghmuh biak can hi May thla cem le June thla thar hrawngah an tuah theu.

Zinghmuh tlangah hin khawsia phunkhat a um lala ih a hmin cu Lul an ti. Cucu Ramthlo pawlin kum tinten vokthau in an be theu. Lul an biak ni ah inn tin ten fangtlor sangphut in an deng ih a hrek cu sangah an saung, a hrek cu a phut in an ret. Inn tinten inn teek pa bikin thla a cam ih sangphut cu a vorh hnu-ah sang an ei.

Thihnak thu pom daan

Zinghmuh tlang hram ah Ramthlo khua a um ih a raal khat sisuah nak lamah Tuarthlua tlang a um. Mithi thlarau zate`n Tuarthlua tlang in Zinghmuh tlang ah, Cui sin mithi khua ah an feh tin an zum.

Mipa thih tikah

Mipa Thlailam lo pawlih thlarau cu Sanu in a luvun a hiik sak an ti. Cu ruangah an thih tikah lupawng in a lu an tuam sak. Sanu in a luvun ai-ah a lupawng hik she an ti.

Sakhai kutseh kap lo pawl le kutseh aih lo pawl an si le Sanu in an hnakruh a rak zuh sak an ti lala.

Pacang an thih le an thlarau cu Pialrang ah an kai tin an zum. Zinghmuh khawpi le pialrang kar lak ah Tiva hawrkuar thupi a um. Mizoram pawlih thlarau cu mithi khua asilole, Zinghmuh khawpi ah an um. Asinan khuangcawi thlarau cu Pialrang an kai. Kuangcawi pawl an fanu in mi an ngai asile an pa le khal pialrang an kai thei lo an ti.

Mitha milian pawl cu an thahmi rannung le an kahmi ramsa pawl kha mithi khua ah an khawr luailo tin an ruat.

Nunau thih tikah (fala)

Tlangval nei hrih lo sualpi lo mi an thih le an thlan ah Thulhkawn an phum cih theu. Ziangahtile Tloleng timi ruapum pakhat te donmi lilawn an zawhter. Tlangval sualpitu nei lo fala pawl cu, Khal Thang timi pacing a zang thulhkawn can nei pa in, a zang in raalkhat thleng ko a rak phirh vurvo an ti. Curuangah fala hrekkhat pawlin hla an neih mi cu, “Rak tlan aw law khai ee, Khal Thang zang tiu tio, Keimah te ka r alai ee, rua Tloleng in”.

Nupi nu thi

Nupi nu nau hring thei lo ih thi le naupai lai ih a thi khi “Puthih” an ti. Puthih ih a thi mi pawlih thlarau cu rua thlekmi hriam maktak kha an kut inan zuutter ih an kut hmuah a tlek thluh. An pasal maw sungkhat pawlin maw, sia ruakhnah an thah sak asile sia khuk vun te kha an kut ah an dam ih a tlek dem deuh an ti. Curuangah nei lo cingten sia ruakhnah ih thah an zuam tentonak a si. Puthih in a thi mi pawlih thlarau cu Sumphur ah a lut an ti. Curuangah an remtunmi parah hreitlung pasarih an taar theu. An tapa pawlin Sumphur thing an va lakih hreitlung in parhtheh ko an vac eek. Cutikah an luat an ti. (Cucu an ruak lai ah a si)

Nupi nu thinei lai thi

Thikaang hrih lo nunau thi pawl cu an thlarau tlang parah a tawi an ti. Tlangtawi timi cu hramlak tlanglak ah an vaakvaai tinak a si. An tlang toih caan mal deuh seh an ti ih ”Nizoh” an tuah. Nizoh timi cu ”Nizarh” titluk a si. Mithi thlarau khui hman suak lo in innsungah an khum tinak a si. Sia ruakhnah ih a that thei pawl cu ni hleinga sung an zoh. Vok ruakhnah ih that pawl cu ni sarih an zoh. Ni a kim tikah vaang hlanin “Mithi feh” an ti ih sangka an ong. Meithal an kap. A riahpitu an zate`n thlan ah an tap vualvo. Cuti-ih mithi a feh lo a sile an thlah ihsin thok in mithi thlarau cu tlang a tawi, an ti. Tlangtoih mi aiawh ah an ti-ih a sungkhat pawlin hnartlangah deute an suan sakih meisa an tihsak ringring. A thih thla a cem in a thlarau cu Zinghmuh in mithi khua ah a feh tin an zum. Thikaang zo pawl cu tlang an tawi lo an ti.

Cu le Sanu in puantah phunphun thiam pawl cu an thiamfung in a rak vuak ciamco. Sia that ih vaaipuan sin pawl cu Sanu in napin a rak hrem. An vaaipuan ahcun “Aikehleng” (thiam hnanat) an ti ih vaaipuan phun dangih an phum aw asile Sanu in aikehleng tah a thiam lo ruangah a khawng ngam lo an ti.

Cuti`n nunau thlarau tlangtoih sung cu an sungkhat zate`n innleng ah an riak theu. Ziangahtile tlang an toih sung cu an thlarau innah a tlung phahphah tin an zum ruangah a si.

Laicar thih tikah

Laicar timi cu naute suakpek te, zarhkhat hman kim lo naute thi pawl cu “Laicar” thi an ti. Laicar cu minung cazin ah an ret lo ruangah an thih vete`n an phum. Zanlam ih thi asile vaang hlanah an phum. Laicar thi cu thlan ngaingai siloin leibeel(belrua) sia in an phum theu. Minung ih an siar lo ruangah topi awk daan asilo. Nu le pa khalin ngai lo ding. Laicar thi thlarau pawl cu hnawiti asilole pawhteti khop lo ih thi an si ruangah mithi khua ahcun lianger par tizu in an cawm. Cuihruangah Laicar thi naute thlarau pawl cu hl ate an nei. Cumi an hla cu: “Lianger tizu te ka zuuk ah, Ka nui` hnawiti ngai lem hlang” an ti-ih vate in pangpar an tlan ih a tizu an in vek khin lianger tizu thlumte cu an tlan ve an ti.

Cu ruangah nupi nu nau nein awn lo pawl an thi kaang ding an hngakhlap tukih an thi cu hlamphei (Leibeel kuai phelte) in meisa ah an kang. Cu tikah thi nei nawn lo in an thi cu a kaang tata a si an ti.

Fala tlangval thih tikah

Fala le tlangval an thih tikah “Hniarkiak” an tiih khawsung mi zate`n mithi an phum zan cu zianghman hnatuan lo in an uul. Zozo khal ziang te hman tuan lo dingin tlangaupa tlang an au ter. Nunau khal pathnuk lo dingin tlang an au. Laicar thi khal cu vek thotho in an uul.

Mithi pawlih zalampi bik

Mithi thlarau cu zozo khal asile an mai inn ihsin an suah hnu-ah mithi khua lam pan in an feh thluh tin an zum. A hmaisabik ah Tuarthlua tlang ah an feh. Thu ngaingai a si maw ti-ah an fehnak Tuarthlua tlang ahcun an feh hlanah Vutcam an retih a thaizing an zoh sal tikah keneh a um ngaingai an ti. Tuarthlua tlang ihsin mithi thlarau pohpoh cu mipum an siar ti tluk in an ruat. Tuarthlua tlang timi cu a tui Ramthlo tlawnginn sak tlang bote khi a si.

Mithi thlahnak ni a kim tikah innsaang hotu bikin hi tin a thlah ta.

“Khalen… Kan sung zate le

Na thian na rual pawlin kan lo thlah a si.

Zokhal in seherh aw hlah.

Dunglam khua hoi loten feh.

Lungawi aipuang ten feh aw”

Cuti`n Tuarthlua tlang ihsin Zinghmuh tlangpi pan in an feh tin an zum. Zinghmuh tlangpi le Tuarthlua tlang karlak ahcun a tui Ramthlo khua umnak khi Pu Hmun Ung ih khua a rak si dah ih mithi thlarau pawlih feh thawm, an ruakhnah rannung pawlih kuang awn tla, naute pawlih Hankhing (Khing dawron) awn ti pawl tla hi an rak thei ngaingai an ti. Cuti`n mithi thlarau cu Zinghmuh tlangin mithi khua Zinghmuh khawpi pan in an feh tin an zum.

Zinghmuh tlang an thleng ngaingai ti an zumnak hi thuanthu pakhat an nei lala. Cumi cu, hlanlai ah pacangtha Pu Zal Hrang timi a rak um. Fanu mawite Dar Luan a nei. A lo rawl ngalrual in an ei sak ciamam. Zankhat cu a bawh ih a hotu bik Ngalcang a ho thiamtleng can a kap. Thi lo in a tlan. A dawi vivo ih Lasi pawlih hotu bik a si ruangah an siang lo tukih a dang Ngalcang sumsarih in an thleng sak. Pu Zal Hrang khal a lungkim thei lo ih a dawi vivo.

A netnak ah Tankham thuai ah Lasi fala pathum pawlin a Ngalcang kahmi cu a hma an rak buahsak rero in a va tawng. “Ka sa kahmi in thleng sak. Ka duh hrimhrim lo” a ti. Lasi pawlin an leem rero nan a duh cuang lo. Curuangah a fanu Dar Luan cu an thah sak. Dar Luan ruak cu an phum. Mithi feh ding ni a kim ih a pa cu vaanghlan in a rak tlan ih Zinghmuh tlang nisuahnak lam ih Tuarthlua tlang in a fanu Dar Luan cu a rak bawh. Vaang zawngah a fanu Dar Luan ih thlarau cu a ra ngaingai. A pa in hmakhat te ah a pom cutci. Dar Luan in ka pa in i kai a si ti a theih tikah tihzungza a phunphun ah a cang. Asinan a pa in, “Ka fanu ti ka lo theih hnuhnu ka lo thlah dah lo ding” a ti ih a tang nasa. Asinan a fanu in “Ka pa i thlah aw, na duh si lo” a ti. Na duh si lo a tinak cu Lasi pawlin a kah mi Ngalcang a ho thiamtleng can kha an siang lo tukih a dang Ngalcang in thleng an tum tikah a duh lo ruangah a fanu Dar Luan an thah sak ti a theih ruangah cu ti-ih a tinak a si. Laimi pawlin mithi thlarau cu Zinghmuh tlang in mithi khua-ah kan feh a si ti hi an rak zum.

Mithi khawlipi ah

Cuti`n mithi pawlih thlarau cu Zinghmuh tlang ihsin mithi khawlipi lam pan in an feh lan vivo. Mithi khua thlen hlanah tiva(asilole) hawrkuar thukpi a um. Cuih hmun cu khui khalin heel theih a si lo. Mithi khua feh theinak dingah ruapum pakhat te don mi lilawn a um. Cumi lilawn cu a hmin ah “TLOLENG” an ti. Tloleng ti cu a her rero tinak a si. Cumi tloleng cu pacing tihnungza maktak, Khal Thang timi pa in a rak kil ringring. A ra mi pohpoh cu Khal Thang tong lo in an luat thei lo. Khal Thang cu a zahmawh thulhkawn can a sau. Cumi a zahmawh in khatlam raal thleng ko in a phir theu an ti. Khal Thang ton ding cu thia le khur in an tih.

Mithi khua lal sanu le sapa

Cuti`n Khal Thang hnen ihsin raalkhat an kai hnu in mithi khawpi lut dingah khawsuah in mithi khaw Lal Sanu in a rak bawh lala. Sanu hi mi hrekkhat sim daan ahcun fapa Sa timi a nei ih ruangah Sanu, Sa ih nu tinak a si an ti. Cucu a dik asile Sanu cu nunau si dawh a si. A inn kiimveel in Bungpi, Rinim le Kuakuai thing in a khat ih a niim liailiai an ti. Hla ah hi tin a um;

“Rua tloleng tih hmang ning i paw lai ka kah mi Ngaurang pa nih,

Sanu kot lei an phun Bungpi cu vun vawk bal lai Zawngrual nih.

Himi hla hi Sapi cang kap lo, Zawng le Ngau hrawng kap pawlih hla a si.

Sanu ih inn disap hrawngah a si hmang, ”LUNGMOLH TI” asilole ”LUNGHLOH TI” timi a um. Mi hrekkhat cu lungmolhnak le lunghlohnak siloin lungfimnak a si titu khal an um. Cuti`n Lalnu ”SANU” ih hnen a thleng pohpoh cu an sinak hnakih sang deuh in an rak khawn ciammam. Cuti ih a khawngtu (asilole) a zuamtu dingah amah rori lawng siloin a ratu ih sinak thawn a dengaw tawk ding mi pawl thawn a khawn awkter theu an ti.

Dar Luan kha Sanu hnenih a thlen tikah Sanu in a khawngtu dingah pinu a fial an ti. Cu tikah Dar Luan ih khawnnak hla pawl cu;

“Miphun ah dir hlah law na hmel ee nan hliah lang ka ti,

An ven thawithum hni le maw taivel rang rual lawng ngai ka sam.

Hlawn Kip a tlemtu Dar Luan ngai ka si.

Hitin hla thawn an khawn ciamam tikah Pinu cu zianghman simrel ding thei lo in a um an ti.

Cuti`n Sanu in a khawn theh hnu in a inn kiangih Tithiang le Lunghloh ti, timi cu a tulh (hrekkhat in a theh) ih cuih sic un an minung sinak thinlung cu mithi khuaih luh ding cu an hiar zet. Minung an ngainak le an lunglennak cu a hlo theh. Cule zianghman thukthunnak um lo ten mithi khua pan in an feh ngohngo an ti. Sanu an phuh mi hla pakhat,

“Sanu khawnhai nu cu vun hrial lang,

Khawsuah an hauhnar leng in”

Pial-rang

Sanu inn ihsin mithi khua ziin le Pialrang ziin cu a dangten um sehla a dawh. Pialrang kai lo ding pawl cu mithi khua ah an feh. Pialrang kai ding pawl cu Sanu inn ihsin ziindang a feh ih PIAL timi lungpheng tumpi ih khar mi sangka pakhat a um. Cumi sangka in a lut ih PIALRANG timi ramnuam sungah a lut. Himi Pialrang a kai thei pawl cu, (1) Naute thlarau (Laicar), 2 Hrangthum thuan pawl.

Hrangthum thuam timi hi,

(1)    Khuangcawi an fanu upa bik, tlangval ngai lo pawl,

(2)    Sa phunkip kap pawl,

(3)    Fapa pathum le fanu pahnih (a mal bik panga) nei pawl.

Hi ti a si ruangah Pialrang kai cu a ol lo zetih an ruah mi a si.

Mithi thlarau zinghmuh tlang ih fehnak ziin(zum daan pakhat)

Rawncung timi veng (Zinghmuh tlanghram veng hmin) ihsin Zinghmuh tlang hung kainak ziin a um. Hmaisabik RAWKAT timi hmun an thleng. Cuihsin tlangah an kai so vivo. Lamziin a sohtuk ruangah an hmai ih a kaitu pawl TAW cu dungta kai pawlin an hun hmu thei. Curuangah cuih so cu TAWTLANG tin an ko dah ta. Cuih so a cem zawngah lungto pahnih karlakah ben aw rero ih feh a si. Mitum deuh pawl cu an tet zet cing in feh a tul ruangah cuih hmun cu TAWTEET tin an ko. Zinghmuh tlangzim thlen zawngah lungpang hrap zet pahnih kar lakah feh a si ih SUAHKA tin an ko. Nunau hring lai thihsia ih thi, Sia ih ruakhnah lo mi pawl cu SUAHKA an feh lai ah lungrial in a rial pem thluh ti a si. Sia ih ruakhnah mi pawl cu Siaphaw an sin ih lunghriam in a hriat pem thei lo.

Lasi

Lasi hi vanmi an si ih milai le Pathian karlak ih hnatuantu tlalektu an si an ti. Cule Lasi in a hleice in ramsa le Ngaleng tla an kilkhawi si dawh a si. An hla ah tla hi tin a um,

Kawl suak rallawn surhin ka zam lai,

Lasi zuat ngaleng thlem thiam”

Lasi hi cungluphir hnakih niam deuh in an ruat. Cule milai ah tla an cang thei. A tambik cu fala ah an cangih milai thawn an pawl aw thei an ti. An tlangval in an pawl awk daan an phuan le an hua ih an that theu an ti. Milai thawn an hmuh thei awk nak bik le an umnak ti ih an ruahnak hmun cu Lusei ram ih Tankham le Lurhkham ah a si. Lasi fala hotu bik cu Cong Tin Ler a si ih Tankham ah a um an ti.

Zoh khawm mi,

  1. Rev. Hrang Kap Hnin khawm mi “Khuahlan Laimi pawlih Thihhnu Nunnak an zum daan” FCLS, BM khawmpi, Tamu 1997
  2. Ramthlo Uknak zung ih record nganmi.
Na ruahnak